ธรรมบท

คัมภีร์ที่ 2 ของขุททกนิกาย — คาถา (พุทธพจน์ร้อยกรอง) 423 บท จัดเป็น 26 วรรค เป็นที่นิยมท่องจำที่สุดในพระไตรปิฎก (อรรถกถา = “นิทานธรรมบท” เล่าเหตุการณ์ปรารภแต่ละคาถา, vol-40 ถึง vol-43)

#	วรรค	สาระ / คาถาเด่น
1	ยมกวรรค	คาถาคู่: “ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ” — พูด/ทำด้วยใจชั่ว ทุกข์ตาม / ใจดี สุขตาม · “เวรไม่ระงับด้วยเวร”
2	อัปปมาทวรรค	”ความไม่ประมาทเป็นทางไม่ตาย ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย”
3	จิตตวรรค	ฝึกจิตที่ดิ้นรนกวัดแกว่ง — “จิตที่ฝึกดีแล้วนำสุขมาให้”
4	ปุปผวรรค	อุปมาดอกไม้ — เลือกบทธรรมดุจช่างดอกไม้เลือกดอก
5	พาลวรรค	คนพาล — “ราตรียาวแก่ผู้ตื่น โยชน์ยาวแก่ผู้ล้า สังสารวัฏยาวแก่คนพาล”
6	ปัณฑิตวรรค	บัณฑิต — พึงคบบัณฑิตผู้ชี้โทษดุจชี้ขุมทรัพย์
7	อรหันตวรรค	คุณของพระอรหันต์ผู้สิ้นกิเลส
8	สหัสสวรรค	”คาถาเดียวมีประโยชน์ ดีกว่าคาถาตั้งพันที่ไร้ประโยชน์” · ชนะตน vs ชนะคนพัน
9	ปาปวรรค	”อย่าดูหมิ่นบาปว่าเล็กน้อย” (หยดน้ำเต็มหม้อ)
10	ทัณฑวรรค	”สัตว์ทั้งปวงกลัวโทษ กลัวตาย เปรียบตนแล้วไม่ควรฆ่า/เบียดเบียน”
11	ชราวรรค	”ร่างกายนี้แก่คร่ำคร่า รังของโรค” · เรือนคือตัณหา
12	อัตตวรรค	”พึงรักษาตน” — ตนเป็นที่พึ่งของตน
13	โลกวรรค	อย่าประพฤติธรรมเลว/อย่าประมาท
14	พุทธวรรค	คุณพระพุทธเจ้า · โอวาทปาติโมกข์ (“ขันติเป็นตบะอย่างยิ่ง · ไม่ทำบาป-ทำกุศล-ชำระจิต”)
15	สุขวรรค	”พึงอยู่เป็นสุข ไม่มีเวร” · “นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง”
16	ปิยวรรค	”ที่รักก่อโศก-ภัย ผู้ไม่มีที่รักไม่มีโศก”
17	โกธวรรค	”พึงละความโกรธ” · ชนะความโกรธด้วยไม่โกรธ
18	มลวรรค	มลทิน — “อวิชชาเป็นมลทินอย่างยิ่ง”
19	ธัมมัฏฐวรรค	ผู้ตั้งอยู่ในธรรม — มิใช่เถระเพราะผมหงอก
20	มรรควรรค	”ทางมีองค์ 8 ประเสริฐสุด” · “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง…เป็นทุกข์…เป็นอนัตตา” (ทางหมดจด)
21	ปกิณณกวรรค	เบ็ดเตล็ด — ละสุขเล็กเพื่อสุขใหญ่
22	นิรยวรรค	นรก — โทษของผู้ทุศีล/พูดเท็จ
23	นาควรรค	อุปมาช้างศึก — อดทนต่อคำล่วงเกิน, ฝึกตน
24	ตัณหาวรรค	”ตัณหาเหมือนเครือเถา” · “ผู้ตัดป่า (ตัณหา) ได้ ย่อมไม่มีทุกข์”
25	ภิกขุวรรค	ข้อปฏิบัติภิกษุ — สำรวมอินทรีย์ ยินดีในความสงบ
26	พราหมณวรรค	”พราหมณ์” แท้ = ผู้สิ้นกิเลส (มิใช่เพราะชาติกำเนิด) — คาถาว่าด้วยอรหันต์

ความสำคัญ: เป็นหัวใจคำสอนเชิงปฏิบัติ-จริยธรรมแบบกระชับ จดจำง่าย ครอบคลุมตั้งแต่การฝึกจิต (มรรค 8) ถึงคุณของพระอรหันต์ — โอวาทปาติโมกข์ (วรรค 14) เป็นหลักคำสอนย่อของพระพุทธศาสนา