นิทเทส

คัมภีร์ที่ 7–8 ของขุททกนิกาย — เป็นคัมภีร์อธิบายขยายความ (commentary-style) ที่นับอยู่ในพระสุตตันตปิฎก แต่มีลักษณะเชิงอรรถกถา อธิบายศัพท์และบทพระสูตรทีละบท แบบ “บทว่า X ได้แก่…” โดยประเพณีถือว่าเป็นผลงานของพระสารีบุตร

คัมภีร์	เล่ม มมร	เนื้อหาที่อธิบาย	พระสูตรที่ครอบ
มหานิทเทส (Mahāniddesa)	ล.65–66	อัฏฐกวรรค แห่ง[[suttanipata-atthaka-parayana-page (สุตตนิบาต-อัฏฐก-ปารายนวรรค)	สุตตนิบาต]]
จูฬนิทเทส (Cūḷaniddesa)	ล.67	ปารายนวรรค + ขัคควิสาณสูตร แห่งสุตตนิบาต	16 ปัญหา (พาวรีพราหมณ์ส่งมาณพ) + คาถา 41 คาถาของพระปัจเจกพุทธเจ้า

โครงสร้างมหานิทเทส — อธิบาย 16 สูตรในอัฏฐกวรรคตามลำดับ:

• กามสุตตนิทเทสที่ 1 · คุหัฏฐกสุตตนิทเทสที่ 2 · ทุฏฐัฏฐกสุตตนิทเทสที่ 3 · สุทธัฏฐกสุตตนิทเทสที่ 4 · ปรมัฏฐกสุตตนิทเทสที่ 5
• ชราสุตตนิทเทสที่ 6 · ติสสเมตเตยยสุตตนิทเทสที่ 7 · ปสูรสุตตนิทเทสที่ 8 · มาคันทิยสุตตนิทเทสที่ 9 · ปุราเภทสุตตนิทเทสที่ 10
• กลหวิวาทสุตตนิทเทสที่ 11 · จูฬวิยูหสุตตนิทเทสที่ 12 · มหาวิยูหสุตตนิทเทสที่ 13 · ตุวฏกสุตตนิทเทสที่ 14 · อัตตทัณฑสุตตนิทเทสที่ 15 · สารีปุตตสุตตนิทเทสที่ 16

โครงสร้างจูฬนิทเทส — เปิดด้วยวัตถุคาถา (เรื่องพาวรีพราหมณ์ส่งมาณพ 16 คนไปเฝ้าพระพุทธเจ้า) ตามด้วยอธิบายปัญหา 16 ข้อ และปิดท้ายด้วย ขัคควิสาณสุตตนิทเทส — อธิบายคาถา 41 บทของพระปัจเจกพุทธเจ้า 41 องค์

วิธีอธิบาย — แจกความหมายทีละศัพท์อย่างพิถีพิถัน เช่น ในกามสุตตนิทเทส ข้อ 2: “คำว่า กาม โดยหัวข้อได้แก่กาม 2 อย่าง คือ วัตถุกาม 1 กิเลสกาม 1” แล้วอธิบายแต่ละอย่างอย่างละเอียด — เป็นต้นแบบการวิเคราะห์ศัพท์แบบอภิธรรมในพระสุตตันต์

ความสำคัญ:

• นิทเทสเป็นคัมภีร์เพียงไม่กี่เล่มในพระไตรปิฎกที่ทำหน้าที่เป็นอรรถกถาแต่นับอยู่ในพระสุตตันตปิฎกเอง — สะท้อนสถานะพิเศษในการสังคายนา
• แหล่งอ้างอิงสำคัญสำหรับการตีความอัฏฐกวรรคและปารายนวรรค ซึ่งเป็นบทกวีธรรมที่เก่าแก่ที่สุดกลุ่มหนึ่ง
• การอธิบายกาม ทิฏฐิ ปปัญจในนิทเทสมักถูกอ้างในอรรถกถาชั้นหลัง