พักกุลัตเถรัจฉริยัพภูตสูตร (Bakkula Thera Acchariyabbhuta Sutta)
พระพักกุลเถระอยู่ที่เวฬุวัน ราชคฤห์ — อเจลกัสสปะปริพาชก ผู้เป็นสหายในสมัยเป็นคฤหัสถ์ เข้าไปถาม พระพักกุละตอบด้วยอัจฉริยธรรมของตนเอง ซึ่งอเจลกัสสปะบันทึกทีละข้อ จนในที่สุดขอบวช และบรรลุอรหัตผล
อัจฉริยธรรมของพระพักกุลเถระ (บวช 80 พรรษา)
ด้านจิตใจ (ไม่เคยเกิดขึ้นตลอด 80 พรรษา)
- กามสัญญา, พยาบาทสัญญา, วิหิงสาสัญญา
- กามวิตก, พยาบาทวิตก, วิหิงสาวิตก
ด้านอาจาระ (ไม่เคยกระทำ)
- ไม่ยินดีคหบดีจีวร, ไม่ตัดจีวรด้วยศาสตรา, ไม่ใช้เข็มเย็บ, ไม่ย้อม, ไม่เย็บในสะดึง
- ไม่จัดทำจีวรให้เพื่อนภิกษุ, ไม่ยินดีกิจนิมนต์, ไม่นั่งในละแวกบ้าน, ไม่ฉันในละแวกบ้าน
- ไม่ถือนิมิตมาตุคามโดยอนุพยัญชนะ, ไม่แสดงธรรมแก่มาตุคาม, ไม่เข้าสำนักภิกษุณี
- ไม่ให้บรรพชา/อุปสมบท/นิสสัย, ไม่ใช้สามเณรอุปัฏฐาก
- ไม่อาบน้ำในเรือนไฟ, ไม่ฉันยาแม้ชิ้นสมอ, ไม่อิงพนัก, ไม่สำเร็จการนอน
- ไม่จำพรรษาในเสนาสนะในละแวกบ้าน
ด้านการบรรลุธรรม
- เป็นผู้มีกิเลสต้องรณรงค์ฉันบิณฑบาตของชาวแว่นแคว้นเพียง 7 วัน — วันที่ 8 บรรลุอรหัตผล
บั้นปลาย
- พระพักกุละถือลูกดาลแจ้งภิกษุทุกหลังว่า “วันนี้จักเป็นวันปรินิพพานของเรา”
- นั่งปรินิพพานในท่ามกลางภิกษุสงฆ์
ผลของการสนทนา
- อเจลกัสสปะขอบวช ได้บรรพชาและอุปสมบท บรรลุอรหัตผลโดยเร็ว
ความสำคัญ
- สูตรแสดงอุดมคติ “อตุลโยคาวจร” — ผู้ประกอบความเพียรสูงสุดจนไม่มีอาพาธแม้ชั่วขณะรีดนมโค อยู่ป่าตลอด ไม่อิงแอบสังคมเลย
- คู่ขนานกับอัจฉริยัพภูตธัมมสูตร — อีกสูตรว่าด้วยอัจฉริยธรรม แต่ของพระพุทธเจ้า
- โยง: pakkula-thera (พระพักกุลเถระ), อเจลกัสสปะ, เวฬุวัน, ราชคฤห์