อุปกิเลส 16 (เครื่องเศร้าหมองของจิต)
กิเลส 16 อย่างที่ทำให้จิตหมอง แสดงใน วัตถูปมสูตร (อุปมาผ้าสกปรกย้อมสีไม่ติด):
อภิชฌาวิสมโลภะ (โลภเพ่งเล็ง) · พยาบาท · โกธะ (โกรธ) · อุปนาหะ (ผูกโกรธ) · มักขะ (ลบหลู่คุณท่าน) · ปลาสะ (ตีเสมอ) · อิสสา (ริษยา) · มัจฉริยะ (ตระหนี่) · มายา · สาเถยยะ (โอ้อวด) · ถัมภะ (หัวดื้อ) · สารัมภะ (แข่งดี) · มานะ (ถือตัว) · อติมานะ (ดูหมิ่น) · มทะ (มัวเมา) · ปมาทะ (เลินเล่อ)
การละ
ภิกษุ รู้ชัด ว่าแต่ละอย่างเป็นอุปกิเลส แล้ว ละ → จิตผ่องใส เลื่อมใสในพระรัตนตรัย → ปราโมทย์-ปีติ-สุข-สมาธิ → วิมุตติ
ปรากฏใน: วัตถูปมสูตร, สัลเลขสูตร