อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ทุติยปัณณาสก์

อังคุตตรนิกาย — ฉักกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ (วรรคที่ ๖–๑๐)

ทุติยปัณณาสก์ ฉักกนิบาต ครอบวรรค ๖–๑๐ (ข้อ ๓๒๖–๓๗๗) เนื้อหาหนักไปทางคุณสมบัติพระขีณาสพและเงื่อนไขบรรลุมรรคผล ตรัสที่หลายสถาน เช่น ภูเขาคิชฌกูฏ ราชคฤห์, ป่าสีตวัน, สาวัตถี เชตวัน

วรรค	ชื่อ	สาระเด่น
๖	มหาวรรค (ข้อ ๓๒๖–๓๓๕)	โสณสูตร (พิณ ๓ สาย — วิริยะพอดี), ฉฬาภิชาติย ๖, นิพเพธิกสูตร (ธรรม ๖ ที่ควรแทงตลอด), พลสูตร
๗	เทวตาวรรค (ข้อ ๓๓๖–๓๔๕)	ธรรม ๖ ที่ขัดขวาง-เอื้อต่ออนาคามิผล, อรหัตผล, ฐานสูตร (อยู่วิเวก)
๘	อรหันตวรรค (ข้อ ๓๔๖–๓๕๕)	ธรรม ๖ ของพระขีณาสพ, ธรรม ๖ ที่ทำให้ตั้งมั่นในสัทธรรม
๙	สีติวรรค (ข้อ ๓๕๖–๓๖๕)	ธรรม ๖ เพื่อดับกิเลส-ความร้อนรน
๑๐	อานิสังสวรรค (ข้อ ๓๖๖–๓๗๗)	อานิสงส์ ๖ ของธรรมหลักต่างๆ

เนื้อเด่น

• โสณสูตร — อุปมาพิณ (ข้อ ๓๒๖): พระโสณะปรารภความเพียรอย่างแรงกล้า พื้นเท้าแตกก็ยังไม่บรรลุ เกิดความคิดจะสึก พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปโปรดด้วยอุปมา “สายพิณ” — สายที่ตึงเกินไปย่อมไม่ไพเราะ สายที่หย่อนเกินไปย่อมไม่ไพเราะ สายที่ตั้งอยู่ในขนาดกลางจึงไพเราะ; ความเพียรที่ปรารภมากเกินไปย่อมเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน ความเพียรที่หย่อนเกินไปย่อมเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน — พระโสณะตั้งวิริยะสม่ำเสมอแล้วบรรลุอรหัต พยากรณ์ว่า “พระขีณาสพย่อมน้อมไปยังเนกขัมมะ ความสงัด ความไม่เบียดเบียน ความสิ้นตัณหา ความสิ้นอุปาทาน ความไม่หลงไหล เพราะสิ้นราคะ-โทสะ-โมหะ”; อุปมาภูเขาศิลาแท่งทึบที่ลมจาก ๔ ทิศไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้; โยงกับวิริยะ

• ธรรม ๖ ที่ขัดขวางอนาคามิผล (ข้อ ๓๓๖): ความไม่มีศรัทธา, ไม่มีหิริ, ไม่มีโอตตัปปะ, เกียจคร้าน, สติเลอะเลือน, ปัญญาทราม — ภิกษุยังละไม่ได้ย่อมไม่ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล; ฝ่ายตรงข้ามเป็นเงื่อนไขของความสำเร็จ

• ธรรม ๖ ที่ขัดขวางอรหัตผล (ข้อ ๓๓๗): ถีนะ, มิทธะ, อุทธัจจะ, กุกกุจจะ, ความไม่มีศรัทธา, ความประมาท — ยังละไม่ได้ย่อมไม่ควรเพื่อบรรลุอรหัต

• ฉฬาภิชาติ (ข้อ ๓๒๘): บุคคล ๖ จำพวกตามอภิชาติ — ตั้งแต่กัณหาภิชาติ (เกิดดำ ทำกรรมดำ) ถึงสุกกาภิชาติ (เกิดขาว ทำกรรมขาว บรรลุนิพพาน)

• โมคคัลลานสูตร (ข้อ ๓๐๕ อยู่ในปฐมปัณณาสก์): — หมายเหตุ: สูตรนี้จัดอยู่ในเสขปริหานิยวรรคที่ ๔ ของปฐมปัณณาสก์ (ข้อ ๓๐๕)

• มิตตสูตร (ข้อ ๓๓๘): ภิกษุมีมิตรลามกย่อมไม่สามารถบำเพ็ญอภิสมาจาริกวัตร → เสขธรรม → ศีล → ละราคะรูปราคะอรูปราคะ ได้; ฝ่ายตรงข้ามทำได้ทั้งหมด — เน้นความสำคัญของกัลยาณมิตร

• ฐานสูตร (ข้อ ๓๓๙): ภิกษุชอบคลุกคลีด้วยหมู่ย่อมไม่สามารถยินดียิ่งในวิเวก → ถือนิมิตแห่งจิต → บำเพ็ญสัมมาทิฏฐิ → บำเพ็ญมรรค → ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ-ปัญญาวิมุตติ; ฝ่ายตรงข้ามทำได้ — สาย “ผู้น้อมสู่วิเวก”

ความสำคัญ: มหาวรรคเปิดด้วยโสณสูตรซึ่งเป็นอุปมาแม่แบบว่าด้วย “การปรับสมดุลวิริยะ” ที่มีชื่อเสียงมาก; เทวตาวรรคและอรหันตวรรคระบุ “เช็คลิสต์” ธรรม ๖ ที่กั้น-เปิดทางสู่อนาคามิ-อรหัตอย่างชัดเจน

โยงกับ: วิริยะ · กัลยาณมิตร · ปฐมปัณณาสก์ · เปยยาลรวม · อังคุตตรนิกาย