เถรคาถา
คัมภีร์ที่ 8 ของขุททกนิกาย — คาถา (คำร้อยกรอง) ที่พระเถระ 264 รูปเปล่งเมื่อบรรลุอรหัตผลหรือแสดงธรรม จัดเป็น 21 นิบาตตามจำนวนคาถาต่อองค์ ตั้งแต่เอกนิบาต (1 คาถา) ถึงมหานิบาต/สัตตตินิบาต (71 คาถา) มีทั้งหมดประมาณ 1,279 คาถา คู่กับเถรีคาถา
โครงสร้างนิบาต
| นิบาต | คาถา/รูป | จำนวนเถระ | หมายเหตุ |
|---|
| เอกนิบาต | 1 | 120 | 12 วรรค |
| ทุกนิบาต | 2 | 49 | — |
| ติกนิบาต | 3 | 16 | — |
| จตุกนิบาต | 4 | 13 | — |
| ปัญจกนิบาต | 5 | 12 | — |
| ฉักกนิบาต | 6 | 14 | — |
| สัตตกนิบาต | 7 | 5 | — |
| อัฏฐกนิบาต | 8 | 3 | — |
| นวกนิบาต | 9 | 1 | — |
| ทสกนิบาต | 10 | 7 | มี[[kalaudayi (พระกาฬุทายีเถระ) |
| ทวาทสกนิบาต | 12 | 2 | — |
| โสฬสกนิบาต | 16 | 2 | — |
| วีสตินิบาต | 20 | 10 | ดูตาราง “เถระเด่น” |
| ติงสนิบาต | 30 | 3 | ปุสส · สารีบุตร · อานนท์ |
| จัตตาลีสนิบาต | 42 | 1 | มหากัสสป |
| ปัญญาสนิบาต | 55 | 1 | ตาลปุฏ |
| สัฏฐิกนิบาต | 68 | 1 | มหาโมคคัลลาน |
| มหานิบาต (สัตตตินิบาต) | 71 | 1 | วังคีสะ |
เถระเด่นที่ยืนยันจาก raw
| พระเถระ | นิบาต | ใจความคาถา |
|---|
| [[vangisa (พระวังคีสเถระ) | วังคีสะ]] | มหานิบาต (71 คาถา) |
| [[mahakassapa (พระมหากัสสปะ) | มหากัสสป]] | จัตตาลีสนิบาต (42 คาถา) |
| [[sariputta (พระสารีบุตร) | สารีบุตร]] | ติงสนิบาต (30 คาถา รวมกับปุสส-อานนท์ 105 คาถา) |
| [[moggallana (พระมหาโมคคัลลานะ) | มหาโมคคัลลาน]] | สัฏฐิกนิบาต (68 คาถา) |
| อธิมุตต | วีสตินิบาต | ถูกพวกโจรจับแต่ไม่หวาดหวั่น — แสดงธรรมแก่โจรจนโจรละวางอาวุธ |
| อังคุลิมาล | วีสตินิบาต | อดีตโจรฆ่าคน — บรรลุอรหัตในศาสนาพระพุทธเจ้า ท่องคาถาช่วยนางผู้คลอดบุตร |
| ตาลปุฏ | ปัญญาสนิบาต (55 คาถา) | อดีตนักแสดง — สะท้อนความสิ้นหวังในสังสารวัฏ ปุจฉาวิสัชนาตนเอง |
| กาฬุทายี | ทสกนิบาต (10 คาถา) | ทูตเชิญเสด็จพระพุทธเจ้าสู่กรุงกบิลพัสดุ์ |
| รัฏฐปาล | วีสตินิบาต | ละทิ้งสมบัติ บรรพชาแม้บิดามารดาขัดขวาง |
| เสล | วีสตินิบาต | พราหมณ์เสลและบริวาร 300 โต้ธรรมกับพระพุทธเจ้า แล้วบวช |
| มาลุงกยปุตต | วีสตินิบาต | ปัญหา “อัพยากตธรรม” 10 ประการ |
ความสำคัญ
- เป็นบันทึกประสบการณ์การบรรลุธรรมของพระเถระในยุคต้นพุทธกาล — คาถาหลายบทเป็น อุทานจากใจ มิใช่เทศนาที่ตั้งใจสั่งสอน
- แสดงความหลากหลายของผู้บรรลุ: นักแสดง (ตาลปุฏ) · โจรฆ่าคน (อังคุลิมาล) · พราหมณ์ (เสล) · อดีตชาวบ้านผู้ร่ำรวย (รัฏฐปาล) — สะท้อนว่านิพพานเปิดกว้างแก่ทุกชนชั้น
- คู่อ่านกับเถรีคาถา ซึ่งบันทึกเสียงของพระเถรีในยุคเดียวกัน
- อรรถกถา (Paramatthadīpanī ของพระธัมมปาล) มีขนาดใหญ่กว่าตัวบทมาก — raw มมร มีทั้งคาถาและอรรถกถาปนกัน ควรแยกอ่านเฉพาะตัวคาถา