อนุมานสูตร (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สูตรที่ ๑๕)
พระมหาโมคคัลลานะ แสดงแก่ภิกษุที่เภสกฬาวัน ตำบลสุงสุมารคิระ ภัคคชนบท ว่าด้วย ความเป็นคนว่าง่าย และการ “เอาใจเขามาใส่ใจเรา” (อนุมาน)
ธรรมทำให้เป็นคนว่ายาก 16
ภิกษุแม้ปวารณาให้ผู้อื่นว่ากล่าวได้ แต่ถ้ามีธรรมเหล่านี้ เพื่อนพรหมจรรย์ก็ไม่กล้าตักเตือน: ปรารถนาลามก · ยกตนข่มผู้อื่น · มักโกรธ · ผูกโกรธ · ระแวงจัด · เปล่งวาจาใกล้ความโกรธ · เมื่อถูกโจทก์ฟ้องก็โต้เถียง/รุกราน/ปรักปรำ/กลบเกลื่อนพูดนอกเรื่อง/ไม่พอใจตอบ · ลบหลู่ตีเสมอ · ริษยาตระหนี่ · โอ้อวดมีมารยา · กระด้างดูหมิ่น · ถือรั้นความเห็นตนถอนยาก
ธรรมทำให้เป็นคนว่าง่าย 16
ตรงกันข้ามทั้ง 16 ข้อ — แม้ไม่ปวารณา แต่ถ้าเป็นคนว่าง่าย เพื่อนพรหมจรรย์ก็ไว้วางใจตักเตือนได้
หัวใจ: อนุมาน (เทียบเคียงตนด้วยตนเอง)
ภิกษุพึงพิจารณาแต่ละข้อว่า “คนที่มีธรรมข้อนี้ เราก็ไม่ชอบ ถ้าเราเป็นเอง คนอื่นก็คงไม่ชอบเรา” แล้วตั้งใจว่า “เราจักไม่เป็นเช่นนั้น” — เป็นวิธี เอาใจเขามาใส่ใจเรา เพื่อขัดเกลาตนเอง และพึงสำรวจตนว่ายังมีธรรมฝ่ายว่ายากเหลืออยู่หรือไม่ ถ้ามีก็เพียรละ ถ้าไม่มีก็อยู่ด้วยปีติปราโมทย์
ความสำคัญ
สูตรว่าด้วย “การวิจารณ์ตนเอง” และความถ่อมตนที่ยอมรับคำตักเตือน — เป็นหลักปฏิบัติเชิงสังคมในหมู่สงฆ์ที่ใช้ได้กับฆราวาสด้วย เชื่อม อุปกิเลส หลายข้อ
ที่อ้างอิง
มมร เล่ม 18 (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค) ข้อ ๒๒๑–๒๒๖ | ม.มู. ๑๒
แหล่งสรุป: แหล่ง-อนุมานสูตร