จังกีสูตร (Caṅkī Sutta)
พระพุทธเจ้าตอบกาปทิกมาณพ (ศิษย์ของจังกีพราหมณ์) ที่อาปณนิคม แคว้นโกศล — สูตรว่าด้วยวิธีเข้าถึงสัจจะ (ญาณวิทยาทางพุทธ)
- กาปทิกะอ้างว่าพราหมณ์ยึดมนต์เก่าว่า “สิ่งนี้จริง สิ่งอื่นเปล่า” → ทรงชี้ว่าไม่มีพราหมณ์/ฤๅษีองค์ใดรู้เห็นเอง = “แถวคนตาบอด” (อันธเวณี) จูงต่อกันโดยไม่มีใครเห็น
- ธรรม 5 มีวิบาก 2 ส่วน (อาจจริงหรือเท็จก็ได้): ศรัทธา · รุจิ (ชอบใจ) · อนุสสวะ (ฟังตามกัน) · อาการปริวิตักกะ (ตรึกตามเหตุ) · ทิฏฐินิชฌานขันติ (ทนเพ่งด้วยทิฏฐิ) → ผู้รักษาสัจจะไม่ด่วนสรุปว่า “นี่จริงเดียว”
- 3 ขั้นเข้าถึงสัจจะ:
- สัจจานุรักษ์ — รักษาสัจจะ: พูดตามจริงว่า “ศรัทธาของเราเป็นอย่างนี้” ไม่ยืนยันว่าจริงเดียว
- สัจจานุโพธ — ตรัสรู้สัจจะ: ตรวจสอบครู (ปลอดราคะ-โทสะ-โมหะไหม)→ศรัทธา→เข้าไปหา-นั่งใกล้-ฟัง-ทรงจำ-พิจารณา→เพียร→แทงตลอดปรมัตถสัจจะ
- สัจจานุปัตติ — บรรลุสัจจะ: เสพ-เจริญ-ทำให้มากซึ่งธรรมนั้น
- ลำดับธรรมอุปการะ (สืบเหตุถอยหลัง): บรรลุสัจจะ ← ความเพียร ← ปัญญาพิจารณา ← อุตสาหะ ← ฉันทะ ← ธรรมควรเพ่ง ← ใคร่ครวญเนื้อความ ← ทรงจำ ← ฟังธรรม ← เงี่ยโสต ← นั่งใกล้ ← เข้าไปหา ← ศรัทธา