ทักขิณาวิภังคสูตร (Dakkhinavibhanga Sutta)
พระพุทธเจ้าประทับที่ พระวิหารนิโครธาราม เขตพระนครกบิลพัสดุ์ ในสักกชนบท พระนางมหาปชาบดีโคตมีถวายผ้าคู่ที่ทรงกรอด้ายทอเองแด่พระพุทธเจ้าถึงสามครั้ง พระพุทธเจ้าทรงให้ถวายสงฆ์แทน เพราะจะเป็นการบูชาทั้งพระองค์และสงฆ์ จากนั้นพระอานนท์ทูลแทรกแซง และพระพุทธเจ้าทรงแสดงเรื่องทักษิณาโดยพิสดาร
สาระสำคัญ
- บุญคุณระหว่างพระพุทธเจ้าและมหาปชาบดีโคตมี: พระอานนท์กราบทูลว่าพระนางเป็นพระมาตุจฉา เลี้ยงดูพระพุทธเจ้าด้วยพระขีรรสหลังพระมารดาสวรรคต — พระพุทธเจ้าทรงตอบว่าบุคคลที่ทำให้ผู้อื่นถึงพระรัตนตรัย ถือศีล หมดความสงสัย นั้นตอบแทนบุญคุณไม่ได้ด้วยเพียงวัตถุ
- ปาฏิปุคคลิกทาน 14 (ทานถวายเจาะจงบุคคล) เรียงลำดับผลจากน้อยไปมาก:
- ถวายสัตว์เดียรัจฉาน (ร้อยเท่า) → ปุถุชนทุศีล (พันเท่า) → ปุถุชนมีศีล (แสนเท่า) → บุคคลปราศจากราคะในกาม → ผู้ปฏิบัติเพื่อโสดาปัตติผล → พระโสดาบัน ไปจนถึงพระอรหันต์ พระปัจเจกพุทธะ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า (นับไม่ได้)
- สังฆทาน 7 (ทานถวายสงฆ์): ถวายสงฆ์ 2 ฝ่ายมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข / ถวายสงฆ์หลังปรินิพพาน / ถวายภิกษุสงฆ์ / ถวายภิกษุณีสงฆ์ / เผดียงสงฆ์รวม / เผดียงสงฆ์ฝ่ายภิกษุ / เผดียงสงฆ์ฝ่ายภิกษุณี — ทุกประเภทมีผลนับไม่ได้ และปาฏิปุคคลิกทานไม่มีผลมากกว่าสังฆทานโดยปริยายใด ๆ
- ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา 4: (1) บริสุทธิ์ฝ่ายทายก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก (2) บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก (3) ไม่บริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย (4) บริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย — จบด้วยคาถา 5 บท
- ในอนาคตกาล แม้ภิกษุเป็นโคตรภูทุศีล การถวายทานต่อสงฆ์ก็มีผลนับไม่ได้
ความสำคัญ / โยง
- สูตรสุดท้ายของ วิภังควรรค (สูตร 141) ปิดวรรคด้วยการจำแนกเรื่องทาน
- พระนางมหาปชาบดีโคตมีเป็นตัวละครหลัก — ทรงเป็นภิกษุณีรูปแรก ปรากฏในหลายสูตร
- หลักสำคัญ: สังฆทานเหนือกว่าปาฏิปุคคลิกทานเสมอ แม้ผู้รับจะทุศีล เพราะความบริสุทธิ์ฝ่ายสงฆ์โดยสถาบัน