มหาโคปาลสูตร (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สูตรที่ ๓๓ — “อุปมานายโคบาล” ฉบับใหญ่)
พระพุทธเจ้าทรงแสดงที่เชตวัน กรุงสาวัตถี — เปรียบภิกษุกับ นายโคบาล (คนเลี้ยงโค): มีองค์ 11 ฝ่ายตรงข้ามกัน ฝ่ายขาดทำให้ “ฝูงไม่เจริญ” ฝ่ายมีทำให้ “ฝูงเจริญ”
องค์ 11 ของนายโคบาล → เทียบภิกษุ
| # | นายโคบาล | ภิกษุ (ฝ่ายเจริญ) |
|---|---|---|
| 1 | รู้จักรูป(โค) | รู้ชัด รูป = มหาภูตรูป 4 + อุปาทายรูป |
| 2 | ฉลาดในลักษณะ | รู้ว่า คนพาล/บัณฑิตมีกรรมเป็นเครื่องหมาย |
| 3 | เขี่ยไข่ขาง(แมลง)ออก | ละ กาม/พยาบาท/วิหิงสาวิตก ไม่ให้ทับถม |
| 4 | ปิดแผล | สำรวมอินทรีย์ 6 (ไม่ถือนิมิต/อนุพยัญชนะ) |
| 5 | สุมควัน(ไล่ยุง) | แสดงธรรมที่เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร |
| 6 | รู้จักท่า(น้ำ) | เข้าหาพหูสูต ไต่ถามแก้ข้อสงสัย |
| 7 | รู้จักให้ดื่ม | ฟังธรรมแล้ว ได้ความรู้ธรรม-อรรถ + ปราโมทย์ |
| 8 | รู้จักทาง | รู้ชัด อริยมรรคมีองค์ 8 |
| 9 | ฉลาดในที่หากิน(โคจร) | รู้ชัด สติปัฏฐาน 4 (= โคจรของภิกษุ) |
| 10 | รีดนมเหลือไว้บ้าง | รู้ประมาณในการรับปัจจัย 4 (ไม่รีดศรัทธาคฤหบดีจนหมด) |
| 11 | ปรนปรือโคจ่าฝูง | บูชาพระเถระรัตตัญญู ด้วยกาย-วจี-มโนกรรมประกอบด้วย[[metta (เมตตา) |
ภิกษุขาดองค์ทั้ง 11 → ไม่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัย; ภิกษุพร้อมองค์ทั้ง 11 → เจริญงอกงามไพบูลย์
ความสำคัญ
- เป็นสูตร “เช็คลิสต์สมรรถนะภิกษุ” 11 ข้อ ครอบคลุมตั้งแต่ความรู้ขันธ์/อายตนะ → สำรวมอินทรีย์ → คบบัณฑิต → มรรค-สติปัฏฐาน → ความเป็นอยู่พอประมาณ → ความเคารพหมู่
- ข้อ 9 ที่ระบุ สติปัฏฐาน 4 = “โคจร” (ที่หากิน) ของภิกษุ เป็นนัยสำคัญ (สอดคล้องสักกุณัคฆิชาดก/สติปัฏฐานเป็นถิ่นของตน)
- คู่กับ จูฬโคปาลสูตร (สูตรที่ 34 — อุปมานายโคบาลพาฝูงข้ามน้ำ)
ที่อ้างอิง
มมร เล่ม 19 (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค) ข้อ ๓๘๓–๓๘๗ | ม.มู. ๑๒
แหล่งสรุป: แหล่ง-มหาโคปาลสูตร