วัมมิกสูตร (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สูตรที่ ๒๓ — “อุปมาจอมปลวก”)
พระพุทธเจ้า ตรัสตอบปริศนาที่เทวดามาบอก พระกุมารกัสสป ที่ป่าอันธวัน เมืองสาวัตถี — เป็น “อุปมานิทาน 15 ข้อ” ที่เทวดาท้าให้ขุดจอมปลวก
ปริศนาที่เทวดาถาม
เทวดาบอกพระกุมารกัสสปว่า “จอมปลวกพ่นควันกลางคืน ลุกโพลงกลางวัน พราหมณ์บอกสุเมธะให้ขุด — ขุดทีละชั้นเจอของ 8 อย่าง” แล้วให้ไปทูลถามพระศาสดา (ใครที่อื่นตอบไม่ได้ นอกจากตถาคต)
ปริศนา 15 ข้อ + คำตอบ
| ปริศนา | ความหมาย |
|---|---|
| จอมปลวก | กายอันเกิดจากมหาภูตรูป 4 (มีบิดามารดาเป็นแดนเกิด, ไม่เที่ยง) |
| พ่นควันกลางคืน | กลางวันขมักเขม้นทำงาน → กลางคืนตรึกตรองถึง |
| ลุกโพลงกลางวัน | กลางคืนตรึก → กลางวันลงมือทำกาย-วาจา |
| พราหมณ์ | พระตถาคต |
| สุเมธะ | เสขภิกษุ (ผู้ปฏิบัติ) |
| ศาสตรา | ปัญญาอันประเสริฐ |
| ขุด | ปรารภความเพียร |
| ลิ่มสลัก | อวิชชา (ละ-ขุด) |
| อึ่ง | ความคับแค้นเพราะโกรธ (ละ-ขุด) |
| ทาง 2 แพร่ง | วิจิกิจฉา (ละ-ก่น) |
| หม้อกรองน้ำด่าง | [[nivarana-5 (นิวรณ์ 5) |
| เต่า | อุปาทานขันธ์ 5 (ละ-ยก) |
| เขียงหั่นเนื้อ | [[kamaguna-5 (กามคุณ 5) |
| ชิ้นเนื้อ | นันทิราคะ (ละ-ยก) |
| นาค | ภิกษุผู้ขีณาสพ (พระอรหันต์) — “นาคจงอยู่เถิด อย่าเบียดเบียน จงนอบน้อม” |
ความสำคัญ
สูตรนี้มีโครงเป็น “เกมปริศนา” 15 ข้อ ที่ค่อยๆ ไล่จากกายสังขาร → กิเลสหยาบ-ละเอียด → จบที่พระอรหันต์ เป็นแผนที่ปฏิบัติย่อยๆ ลำดับขั้น ใครเข้าใจครบ 15 ข้อ = เข้าใจทั้งคำสอน
ที่อ้างอิง
มมร เล่ม 18 (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ โอปัมมวรรค) ข้อ ๒๘๙–๒๙๑ | ม.มู. ๑๒
แหล่งสรุป: แหล่ง-วัมมิกสูตร