วนปัตถสูตร (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สูตรที่ ๑๗)
พระพุทธเจ้า ทรงแสดงที่พระเชตวัน เมืองสาวัตถี วนปัตถปริยาย (เหตุของการอยู่ป่าชัฏ) — หลักเลือกที่อยู่และครูบาอาจารย์
เกณฑ์ตัดสิน: ดูที่ “ธรรมเจริญ” ไม่ใช่ “สบาย”
ภิกษุพึงประเมินที่อยู่ด้วย 2 แกน:
- แกนหลัก (ธรรม): สติที่ยังไม่ตั้ง-ตั้งไหม? จิตที่ยังไม่มั่น-มั่นไหม? อาสวะสิ้นไปไหม? บรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุไหม?
- แกนรอง (ปัจจัย 4): จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ ยา หาง่ายหรือยาก?
4 กรณี + กฎการตัดสินใจ
- ธรรมไม่เจริญ + ปัจจัยหายาก → หลีกไปทันที (กลางวัน/กลางคืนก็ตาม)
- ธรรมไม่เจริญ + ปัจจัยหาง่าย → หลีกไป (เพราะไม่ได้บวชมาเพื่อปัจจัย ความสบายไม่ใช่เหตุให้อยู่)
- ธรรมเจริญ + ปัจจัยหายาก → อยู่ต่อ (ความลำบากไม่ใช่เหตุให้หนี)
- ธรรมเจริญ + ปัจจัยหาง่าย → อยู่จนตลอดชีวิต
ใช้กับทุกระดับ — รวมถึง “บุคคล (ครู)”
หลักเดียวกันนี้ใช้กับ ป่าชัฏ · บ้าน · นิคม · นคร · ชนบท · และ บุคคล (ผู้ที่เราเข้าไปอาศัย/ครูอาจารย์) — กรณีบุคคลที่ทำให้ธรรมเจริญ ทรงตรัสว่า “ควรพัวพันอยู่จนตลอดชีวิต แม้จะถูกขับไล่ก็ตาม” ส่วนบุคคลที่ธรรมไม่เจริญ ควรหลีกไปโดยไม่ต้องบอกลา
ความสำคัญ
หลักปฏิบัติที่ชัดเจนเรื่องสิ่งแวดล้อมการปฏิบัติ: วัดคุณค่าของสถานที่/ครู ที่ “ความก้าวหน้าทางจิต” เป็นหลัก ความสะดวกสบายเป็นรอง คู่กับ ภยเภรวสูตร (เงื่อนไขใจที่อยู่ป่าได้)
ที่อ้างอิง
มมร เล่ม 18 (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค) ข้อ ๒๓๔–๒๔๒ | ม.มู. ๑๒
แหล่งสรุป: แหล่ง-วนปัตถสูตร