โพชฌงคสังยุต — ปัพพตวรรค (วรรคที่ 1)
วรรคแรกของ โพชฌงคสังยุต (SN 46 — ว่าด้วยโพชฌงค์ 7) ในมหาวารวรรค (เล่มที่ 5 — โพธิปักขิยธรรม) — 10 สูตร
แกนซ้ำตลอดวรรค: “เจริญสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในการสละ (โวสสัคคปริณามี)”
- หิมวันตสูตร (ข้อ ๓๕๕–๓๕๖) — นาคอาศัยขุนเขาหิมวันต์ มีกายเติบโต ลงสู่มหาสมุทร ฉันใด — ภิกษุอาศัยศีลเจริญโพชฌงค์ 7 ย่อมถึงความเป็นใหญ่ไพบูลย์ในธรรมทั้งหลาย
- กายสูตร (ข้อ ๓๕๗–๓๗๒) — กายดำรงอยู่เพราะอาหาร ฉันใด นิวรณ์ 5 และโพชฌงค์ 7 ก็มีอาหาร:
- อาหารนิวรณ์ 5: (๑) กามฉันทะ ← ศุภนิมิต+อโยนิโสมนสิการ (๒) พยาบาท ← ปฏิฆนิมิต+อโยนิโสมนสิการ (๓) ถีนมิทธะ ← อรติ-ตันทิ-วิชัมภิตา-ภัตสัมมท-ลีนจิต+อโยนิโสมนสิการ (๔) อุทธัจจกุกกุจจะ ← ความไม่สงบใจ+อโยนิโสมนสิการ (๕) วิจิกิจฉา ← ธรรมเป็นที่ตั้งวิจิกิจฉา+อโยนิโสมนสิการ
- อาหารโพชฌงค์ 7: ธรรมที่เป็นที่ตั้งของสัมโพชฌงค์แต่ละข้อ + โยนิโสมนสิการ
- สีลสูตร (ข้อ ๓๗๓–๓๘๒) — ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล-สมาธิ-ปัญญา-วิมุตติ-วิมุตติญาณทัสสนะ ย่อมนำผู้อื่นให้หลีกออก 2 วิธี → เจริญโพชฌงค์ 7 ตามลำดับ (สติ → ธัมมวิจยะ → วิริยะ → ปีติ → ปัสสัทธิ → สมาธิ → อุเบกขา) → ผลานิสงส์ 7: (๑) อรหัตในปัจจุบัน (๒) อรหัตใกล้ตาย (๓)–(๗) อนาคามี 5 ประเภท (อันตราปรินิพพายี / อุปหัจจปรินิพพายี / อสังขารปรินิพพายี / สสังขารปรินิพพายี / อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี)
- วัตตสูตร (ข้อ ๓๘๓–๓๘๙) — พระสารีบุตร ณ เชตวันสาวัตถี — ประสงค์จะอยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อใดก็ได้ทุกเวลา (เช้า/เที่ยง/เย็น) เหมือนหีบผ้าของพระราชา ที่เต็มด้วยผ้าสีต่างๆ — รู้ชัดว่าโพชฌงค์ตั้งอยู่หรือเคลื่อนไปเพราะเหตุใด
- ภิกขุสูตร (ข้อ ๓๙๐–๓๙๓) — ภิกษุทูลถามว่าเหตุใดจึงเรียก “โพชฌงค์” → ทรงตอบ “เพราะเป็นไปเพื่อตรัสรู้” → เมื่อเจริญโพชฌงค์ 7 ครบ จิตหลุดพ้นจากกามาสวะ-ภวาสวะ-อวิชชาสวะ
- กุณฑลิยสูตร (ข้อ ๓๙๔–๔๐๐) — กุณฑลิยปริพาชก ถามที่ป่าอัญชนมฤคทายวัน ใกล้สาเกต → ห่วงโซ่: อินทรียสังวร → สุจริต 3 → สติปัฏฐาน 4 → โพชฌงค์ 7 → วิชชา-วิมุตติ → กุณฑลิยะประกาศตนเป็นอุบาสก
- กูฏสูตร (ข้อ ๔๐๑–๔๐๒) — กลอนเรือนยอดทั้งหมดน้อมไปสู่ยอด ฉันใด — ภิกษุเจริญโพชฌงค์ 7 ย่อมน้อมไปสู่นิพพาน-โน้มไปสู่นิพพาน-โอนไปสู่นิพพาน
- อุปวาณสูตร (ข้อ ๔๐๓–๔๐๖) — พระอุปวาณะและพระสารีบุตร ณ โฆสิตารามโกสัมพี — ภิกษุรู้ว่าโพชฌงค์ปรารภดีแล้ว (จิตหลุดพ้น ถีนมิทธะถอนแล้ว อุทธัจจกุกกุจจะกำจัดแล้ว ความเพียรปรารภแล้ว) → ย่อมอยู่ผาสุก
- ปฐมอุปาทสูตร (ข้อ ๔๐๗) — โพชฌงค์ 7 ที่ยังไม่เกิด ย่อมเกิดขึ้นไม่ได้นอกจากการปรากฏแห่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
- ทุติยอุปาทสูตร (ข้อ ๔๐๘) — โพชฌงค์ 7 ที่ยังไม่เกิด ย่อมเกิดขึ้นไม่ได้นอกวินัยของพระสุคต
ความสำคัญ:
- วางโครงสร้าง “ศีลเป็นฐาน → โพชฌงค์ → นิพพาน” ซึ่งซ้ำตลอดสังยุต
- กายสูตรเป็นคู่ขนานที่สำคัญ: แสดงอาหารของนิวรณ์ (อโยนิโสมนสิการ) เทียบกับอาหารของโพชฌงค์ (โยนิโสมนสิการ) — ห่วงโซ่เหตุปัจจัยที่ชัดเจน
- กุณฑลิยสูตรแสดงห่วงโซ่ 5 ชั้น (อินทรียสังวร-สุจริต-สติปัฏฐาน-โพชฌงค์-วิชชาวิมุตติ) ที่พบซ้ำในมหาวารวรรค
- โยงต่อ: คิลานวรรค