อวิชชาวรรค (ขันธสังยุต)
วรรคที่ 3 ของอุปริปัณณาสก์ ขันธสังยุต (SN 22.126–22.135) ที่สาวัตถี — ว่าด้วยอวิชชา/วิชชาในแง่การรู้-ไม่รู้ขันธ์ 5 เป็นชุดสูตรย่อแม่แบบเดียว 10 สูตร
แม่แบบ: ภิกษุ (หรือพระโกฏฐิตะถามพระสารีบุตร) ทูลถาม “อวิชชา/วิชชาคืออะไร” → ทรงตอบ:
- อวิชชา = ปุถุชนผู้ไม่สดับ ไม่รู้ชัดตามจริงว่าขันธ์ 5 มีความเกิดขึ้น-เสื่อมไป-ทั้งเกิดและเสื่อมเป็นธรรมดา
- วิชชา = อริยสาวกผู้สดับ รู้ชัดตามจริงในข้อนั้น
10 สูตร (ข้อ ๓๒๐–๓๓๓) เปลี่ยนแง่มุมที่ใช้พิจารณาขันธ์ 5:
- สมุทยธรรมสูตร 1–3 (๓๒๐–๓๒๖) — รู้/ไม่รู้ขันธ์โดยความเกิดขึ้น-เสื่อมไปเป็นธรรมดา (สูตร 1 ตั้งคำถามอวิชชา-วิชชาเต็ม)
- อัสสาทสูตร 1–2 (๓๒๗–๓๒๘) — รู้/ไม่รู้อัสสาทะ-อาทีนพ-นิสสรณะแห่งขันธ์
- สมุทยธรรมสูตร (ซ้ำ) 1–2 (๓๒๙–๓๓๐) — แง่เกิด-ดับอีกนัย
- โกฏฐิตสูตร 1–3 (๓๓๑–๓๓๓) — พระมหาโกฏฐิตะสนทนากับพระสารีบุตร เรื่องการพิจารณาขันธ์ 5 (เกิด-ดับ / อัสสาทะ-อาทีนพ-นิสสรณะ) เพื่อสิ้นอวิชชาเกิดวิชชา
ความสำคัญ: นิยาม อวิชชา/วิชชา เป็นรูปธรรม = ไม่รู้/รู้ความเกิด-ดับของขันธ์ 5 ตามจริง — เชื่อมอวิชชา (ต้นปฏิจจสมุปบาท) เข้ากับการเห็นไตรลักษณ์ในขันธ์