จตุตถวรรค (ลาภสักการสังยุต)
วรรคที่ 4 และวรรคสุดท้ายของลาภสักการสังยุต (SN 17.31–17.43) ปิดสังยุตนี้ ด้วย 13 สูตรที่แบ่งเป็นสองกลุ่ม: กลุ่มแรก (SN17.31–17.36) เน้นกรณีพระเทวทัตเป็นตัวอย่างศูนย์กลาง โดยเฉพาะปักกันตสูตรที่ยกอุปมา 4 ข้อว่าลาภสักการะเกิดขึ้นเพื่อฆ่าตนเอง; กลุ่มที่สอง (SN17.37–17.43) เป็น family series แสดงว่าบุคคลที่ไม่ยอมกล่าวมุสาแม้เพื่อรักษาความสัมพันธ์ที่ใกล้ชิดที่สุด (มารดา บิดา พี่น้องชาย พี่น้องหญิง บุตร ธิดา ภรรยา) แต่กลับยอมกล่าวมุสาเมื่อถูกลาภสักการะครอบงำ
กลุ่มที่ 1: สูตรว่าด้วยพระเทวทัต (SN 17.31–17.36)
SN 17.31 ภินทิสูตร (ข้อ ๕๘๒) — ลาภสักการะทำลายสงฆ์ให้แตก
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี
- สาระ: ทรงตรัสว่า เทวทัตถูกลาภสักการะและความสรรเสริญครอบงำย่ำยีจิต จึงทำลายสงฆ์
- เป็นสูตรเปิดวรรค ตั้งโทนด้วยผลร้ายแรงที่สุดคือการแตกแยกสงฆ์ (saṅghabheda)
SN 17.32 มูลสูตร (ข้อ ๕๘๓) — กุศลมูลถูกตัดขาด
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี
- สาระ: ทรงตรัสว่า กุศลมูล (kusalamūla ได้แก่ อโลภะ อโทสะ อโมหะ) ของเทวทัตผู้ถูกลาภสักการะครอบงำย่ำยีจิต ถึงความขาดสูญแล้ว
- (อรรถกถาว่า: เทวทัตพึงเกิดบนสวรรค์หรือบรรลุมรรคผลได้ เพราะกุศลมูลยังไม่ขาด แต่อาศัยการตัดขาดแห่งกุศลธรรมนั้น จึงขาดแล้วฉิบหายแล้ว)
SN 17.33 ปฐมธรรมสูตร (ข้อ ๕๘๔) — กุศลธรรมถูกตัดขาด
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี
- สาระ: ทรงตรัสว่า กุศลธรรม (kusaladhamma) ของเทวทัตผู้ถูกลาภสักการะครอบงำย่ำยีจิต ถึงความขาดสูญแล้ว
- คู่กับ SN17.32 ต่างกันที่คำว่า “กุศลมูล” กับ “กุศลธรรม”
SN 17.34 ทุติยธรรมสูตร (ข้อ ๕๘๕) — สุกกธรรมถูกตัดขาด
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี
- สาระ: ทรงตรัสว่า สุกกธรรม (sukkadhamma ธรรมฝ่ายขาว/ธรรมบริสุทธิ์) ของเทวทัตผู้ถูกลาภสักการะครอบงำย่ำยีจิต ถึงความขาดสูญแล้ว
SN 17.35 ปักกันตสูตร (ข้อ ๕๘๖–๕๙๑) — ลาภสักการะเกิดแก่เทวทัตเพื่อฆ่าตนเอง
- nidana: ภูเขาคิชฌกูฏ กรุงราชคฤห์ — เมื่อพระเทวทัตหลีกไปยังไม่นาน (ต่างจากสูตรอื่นในวรรคนี้ที่ประทับเชตวัน สาวัตถี)
- สาระหลัก [ข้อ ๕๘๖]: ทรงตรัสว่า ลาภสักการะและความสรรเสริญเกิดแก่เทวทัตเพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม
- อุปมา 4 ข้อ:
- [ข้อ ๕๘๗] ต้นกล้วยเผล็ดผล เพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม
- [ข้อ ๕๘๘] ไม้ไผ่ออกขุย เพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม
- [ข้อ ๕๘๙] ไม้อ้อออกดอก เพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม
- [ข้อ ๕๙๐] แม่ม้าอัสดร (assatarī) ตั้งครรภ์เพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม — (อรรถกถาว่า: แม่ม้าอัสดรผสมครรภ์กับพ่อม้า ตั้งท้องแต่ไม่สามารถออกลูกได้เมื่อถึงเวลา เขาต้องมัดเท้า 4 เท้าไว้กับหลัก 4 หลักแล้วผ่าท้องเอาลูกออก แม่ม้าก็ตายในที่นั้น)
- คาถาปิดท้าย [ข้อ ๕๙๑]: ผลกล้วยฆ่าต้นกล้วย ขุยไผ่ฆ่าไม้ไผ่ ดอกอ้อฆ่าไม้อ้อ ลูกม้าฆ่าแม่ม้าอัสดง ฉันใด สักการะก็ฆ่าคนชั่ว ฉันนั้น
SN 17.36 รถสูตร (ข้อ ๕๙๒–๕๙๔) — พระเจ้าอชาตสัตรูราชกุมารบำรุงพระเทวทัต
- nidana: พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน กรุงราชคฤห์
- บริบท [ข้อ ๕๙๒]: ภิกษุกราบทูลว่า พระเจ้าอชาตสัตรูราชกุมาร เสด็จไปบำรุงพระเทวทัตทั้งเวลาเย็นเวลาเช้า ด้วยรถประมาณ ๕๐๐ คัน และนำภัตตาหารพระราชทาน ๕๐๐ ถาด
- สาระ [ข้อ ๕๙๓–๕๙๔]: ทรงสอนภิกษุไม่ให้ยินดีลาภสักการะของเทวทัต เพราะเพียงใดที่อชาตสัตรูบำรุงเทวทัตอยู่ เทวทัตก็พึงหวังแต่ความเสื่อมในกุศลธรรม ไม่พึงหวังความเจริญ
- อุปมา: เปรียบเหมือน สุนัขดุที่เขาขยี้ดี (ดีหมีหรือดีปลา) ใส่ในจมูก ก็ยิ่งดุร้ายกว่าเดิมหลายเท่า — ลาภสักการะก็ฉันนั้น
กลุ่มที่ 2: Family Series — ผู้ที่ยอมมุสาเพราะลาภสักการะ (SN 17.37–17.43)
กลุ่มนี้ใช้แม่แบบเดียวกัน: พระพุทธเจ้าตรัสว่า ทรงรู้จักใจบุคคลบางคนด้วยเจโตปริยญาณว่า แม้เพราะเหตุแห่ง [บุคคล] ท่านผู้นี้ก็ไม่จงใจพูดมุสา — แต่สมัยต่อมา เมื่อถูกลาภสักการะและความสรรเสริญครอบงำย่ำยีจิต กลับกล่าวมุสาทั้งที่รู้ได้ ทุกสูตรประทับที่เชตวัน สาวัตถี
- SN 17.37 มาตุสูตร (ข้อ ๕๙๕–๕๙๖) — บุคคลที่ไม่ยอมมุสาแม้เพราะเหตุแห่ง มารดา ก็ยังยอมมุสาเมื่อถูกลาภสักการะครอบงำ (สูตรเต็ม ขยายความพร้อมคำสอนให้ละลาภสักการะ)
- SN 17.38 ปิตุสูตร (ข้อ ๕๙๗) — เพราะเหตุแห่ง บิดา (ย่อ)
- SN 17.39 ภาตุสูตร — เพราะเหตุแห่ง พี่ชายน้องชาย (ย่อ)
- SN 17.40 ภคินิสูตร — เพราะเหตุแห่ง พี่สาวน้องสาว (ย่อ)
- SN 17.41 ปุตตสูตร — เพราะเหตุแห่ง บุตร (ย่อ)
- SN 17.42 ธีตุสูตร — เพราะเหตุแห่ง ธิดา (ย่อ)
- SN 17.43 ปชาปติสูตร (ข้อ ๕๙๘) — เพราะเหตุแห่ง ภรรยา (สูตรเต็ม ขยายความพร้อมคำสอนให้ละลาภสักการะ ปิดจตุตถวรรคและปิดลาภสักการสังยุต)
คำสอนปิดท้ายที่ปรากฏในมาตุสูตรและปชาปติสูตร: “เราทั้งหลายจักละลาภสักการะและความสรรเสริญที่เกิดขึ้นแล้วเสีย และลาภสักการะและความสรรเสริญที่เกิดขึ้น ก็จักครอบงำจิตของพวกเราตั้งอยู่ไม่ได้”
ความสำคัญและโยง
- จตุตถวรรคปิดลาภสักการสังยุต (SN 17) ด้วยการยกกรณีเทวทัตอย่างชัดเจนและรุนแรงที่สุด ต่างจากวรรคก่อนที่ใช้อุปมาทั่วไป
- ปักกันตสูตร (SN17.35) มีเอกลักษณ์เด่นสุดในสังยุตนี้: ตั้งที่คิชฌกูฏ ราชคฤห์ (บริบทเทวทัตออกไปแล้ว) + ใช้อุปมาธรรมชาติ 4 ข้อ + มีคาถา
- พระเจ้าอชาตสัตรู ปรากฏในรถสูตร (SN17.36) ในฐานะผู้อุปถัมภ์เทวทัตด้วยรถ 500 คันและภัต 500 ถาด — พระพุทธเจ้าทรงสอนให้ภิกษุมองว่าสิ่งนั้นคือยิ่งทำให้เทวทัตเสื่อม
- family series (SN17.37–43) ขยายโทษลาภสักการะสู่ระดับปัจเจก: แม้ผู้ที่มีศีลพื้นฐานไม่กล่าวมุสาแม้เพื่อคนที่รักที่สุด ก็พ่ายแพ้ต่อลาภสักการะได้
- เชื่อมโยง: พระเทวทัต, พระเจ้าอชาตศัตรู, ราชคฤห์, สาวัตถี, ปฐมวรรค, ทุติยวรรค, ตติยวรรค