อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าปัณณาสก์

อังคุตตรนิกาย — อัฏฐกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าปัณณาสก์ (วรรคที่ ๖–๑๐)

ต่อจากปฐมปัณณาสก์ ส่วนนี้ครอบข้อ ๑๔๑–๒๐๔ แบ่งเป็น ๕ วรรค ได้แก่ สันธานวรรค จาลวรรค ยมกวรรค สติวรรค และสามัญญวรรค มีสูตรสำคัญระดับหลักธรรมขั้นสูง เช่น วิโมกข์ ๘ อภิภายตนะ ๘ เหตุแผ่นดินไหว ๘ และราคเปยยาล

วรรค	ชื่อ	ข้อ	สาระเด่น
๖	สันธานวรรค	๑๔๑–๑๕๐	โคตมีสูตร (ครุธรรม ๘ สำหรับภิกษุณี) · โอวาทสูตร (คุณสมบัติ ๘ ของผู้สอนภิกษุณี) · ทีฆชาณุสูตร · ภยสูตร · อาหุเนยยสูตร
๗	จาลวรรค	๑๕๑–๑๖๗	อิจฉาสูตร (บุคคล ๘ จำพวกกับลาภ) · อภิภายตนสูตร (อภิภายตนะ ๘) · วิโมกขสูตร (วิโมกข์ ๘) · คยาสูตร (ญาณทัสสนะ ๘ รอบ) · ภูมิจาลสูตร (เหตุแผ่นดินไหว ๘)
๘	ยมกวรรค	๑๖๘–๑๗๗	สูตรคู่ (ยมก) ว่าด้วยธรรม ๘ หมวดต่างๆ
๙	สติวรรค	๑๗๘–๒๐๐	สูตรว่าด้วยสติ ธรรม ๘ เพื่อความตั้งมั่นของสติ
๑๐	สามัญญวรรค	๒๐๑–๒๐๔	ราคเปยยาล — มรรค ๘ / อภิภายตนะ ๘ / วิโมกข์ ๘ เพื่อรู้ยิ่ง-ละ-สิ้นไปซึ่งราคะ โทสะ โมหะ และกิเลส ๑๖ รายการ

เนื้อเด่น

• โคตมีสูตร (ข้อ ๑๔๑ — ตรัสที่นิโครธาราม กรุงกบิลพัสดุ์) — พระนางมหาปชาบดีโคตมีทูลขอบรรพชา ๓ ครั้ง พระพุทธเจ้าไม่ทรงอนุญาต พระอานนท์ทูลแทน — ทรงให้รับ ครุธรรม ๘ แทนอุปสมบท ได้แก่ (๑) ภิกษุณีแม้บวช ๑๐๐ พรรษา ต้องไหว้ภิกษุที่บวชวันนั้น (๒) ห้ามจำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ (๓) ทุกกึ่งเดือนต้องไปรับโอวาทจากสงฆ์ภิกษุ (๔) อยู่พรรษาแล้วต้องปวารณาในสงฆ์สองฝ่าย (๕) ต้องอาบัติหนัก ต้องแสดงมานัตในสงฆ์สองฝ่าย (๖) ต้องบำเพ็ญสิกขาบท ๖ ก่อนอุปสมบท (๗) ห้ามด่าบริภาษภิกษุ (๘) ภิกษุณีว่ากล่าวภิกษุไม่ได้ ภิกษุว่ากล่าวภิกษุณีได้); เหตุการณ์นี้เป็นต้นกำเนิดภิกษุณีสงฆ์

• อภิภายตนะ ๘ (abhibhāyatana — เหตุเครื่องครอบงำ, ข้อ ๑๖๒ อภิภายตนสูตร) — สมาธิกรรมฐานที่ “ครอบงำ” อารมณ์ ๘ ระดับ แบ่งเป็น ๒ กลุ่ม:

  • กลุ่มที่ ๑–๔: มีรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปนอกน้อย/ไม่มีประมาณ มีผิวพรรณดี/ทราม (อรูปสัญญาในภายใน)
  • กลุ่มที่ ๕–๘: มีอรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปนอกเขียว/เหลือง/แดง/ขาว บริสุทธิ์สนิท; เป็นฐานของกสิณ ๔ (นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ)

• วิโมกข์ ๘ (vimokkha, ข้อ ๑๖๓ วิโมกขสูตร) — การหลุดพ้นจากอารมณ์ ๘ ระดับ ได้แก่:

  • (๑) ผู้มีรูปเห็นรูปทั้งหลาย (รูปฌาน ๑)
  • (๒) ผู้มีอรูปสัญญาในภายในเห็นรูปภายนอก (รูปฌาน ๒–๔)
  • (๓) น้อมใจว่างาม (subha-vimokkha)
  • (๔) อากาสานัญจายตนะ — อากาศไม่มีที่สุด
  • (๕) วิญญาณัญจายตนะ — วิญญาณไม่มีที่สุด
  • (๖) อากิญจัญญายตนะ — ไม่มีอะไรแม้หน่อยหนึ่ง
  • (๗) เนวสัญญานาสัญญายตนะ
  • (๘) สัญญาเวทยิตนิโรธ — ดับสัญญาและเวทนา; วิโมกข์ ๘ เป็นหลักฐานสำคัญของสมาบัติ 8 ในรูปแบบที่ครบถ้วน

• ภูมิจาลสูตร (ข้อ ๑๖๗ — ตรัสที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้เวสาลี) — หลังพระอานนท์หลีกออกไป มารทูลให้ปรินิพพาน พระพุทธเจ้าทรงปลงอายุสังขารที่ปาวาลเจดีย์ แผ่นดินไหว — พระอานนท์ทูลถามเหตุ พระพุทธเจ้าตรัสเหตุแผ่นดินไหวใหญ่ ๘ ประการ ได้แก่: (๑) ลมพัดน้ำ น้ำสั่น แผ่นดินไหว (ธรรมชาติ) (๒) สมณพราหมณ์/เทวดาผู้มีฤทธิ์เจริญปฐวีสัญญานิดหน่อย อาโปสัญญาหาประมาณมิได้ (๓) พระโพธิสัตว์จุติจากดุสิต ลงสู่ครรภ์ (๔) พระโพธิสัตว์ประสูติ (๕) พระตถาคตตรัสรู้อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ (๖) พระตถาคตทรงประกาศอนุตรธรรมจักร (๗) พระตถาคตปลงอายุสังขาร (๘) พระตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ; สูตรนี้เป็นเหตุการณ์เดียวกับที่ปรากฏในมหาปรินิพพานสูตร

• ราคเปยยาล (ข้อ ๒๐๑–๒๐๔ สามัญญวรรค) — สูตรชุดสุดท้ายของอัฏฐกนิบาต เป็นแพทเทิร์น “เปยยาล” (ย่อชุด) ตรัสให้เจริญธรรม ๘ ประการ เพื่อ: รู้ยิ่งซึ่งราคะ → กำหนดรู้ → สิ้นไปรอบ → ละ → ความสิ้นไป → เสื่อมไป → คลายไป → ดับ → สละ → สละคืน; ธรรม ๘ ที่นำมาใช้ในชุดนี้คือ (๒๐๑) อริยมรรคมีองค์ ๘ (๒๐๒) อภิภายตนะ ๘ (๒๐๓) วิโมกข์ ๘ (๒๐๔) อริยมรรค ๘ ขยายไปยังโทสะ โมหะ และกิเลสอื่นอีก ๑๖ รายการ (โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปลาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาไถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ)

ความสำคัญ: วิโมกข์ ๘ และอภิภายตนะ ๘ เป็นหัวใจของการปฏิบัติสมาธิขั้นสูง — สัมพันธ์กับกสิณและอรูปฌาน; ภูมิจาลสูตรเป็นเหตุการณ์เชิงชีวประวัติพระพุทธเจ้าช่วงก่อนปรินิพพาน; ราคเปยยาลสรุปจุดหมายของอัฏฐกนิบาตทั้งหมดว่าธรรมหมวด ๘ ล้วนเพื่อละกิเลสในที่สุด

โยงกับ: มรรค ๘ · สมาบัติ ๘ · เวสาลี · พระพุทธเจ้า · ภิกษุณีสงฆ์ · ปฐมปัณณาสก์ · อังคุตตรนิกาย