อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปฐมปัณณาสก์

อังคุตตรนิกาย — อัฏฐกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ (วรรคที่ ๑–๕)

เปิด อัฏฐกนิบาต (Aṭṭhakanipāta — ธรรมหมวด 8) แห่งอังคุตตรนิกาย ปฐมปัณณาสก์ครอบวรรค ๑–๕ (ข้อ ๙๑–๑๔๐) ส่วนใหญ่ตรัสที่สาวัตถี เชตวัน มีสูตรสำคัญครอบคลุมตั้งแต่อานิสงส์เมตตา โลกธรรม หลักของคหบดี ทาน และอุโปสถศีล

วรรค	ชื่อ	สูตรหลัก / สาระเด่น
๑	เมตตาวรรค (ข้อ ๙๑–๑๐๐)	เมตตาสูตร (อานิสงส์เมตตา ๘) · ปัญญาสูตร (เหตุได้ปัญญา ๘) · ทุติยปัญญาสูตร · ปริหานสูตร · โลกธรรมสูตร (โลกธรรม ๘ ฉบับที่ ๑) · โลกวิปัตติสูตร (โลกธรรม ๘ ฉบับที่ ๒) · เทวทัตตสูตร (อสัทธรรม ๘) · อุตตรสูตร
๒	มหาวรรค (ข้อ ๑๐๑–๑๑๐)	เวรัญชสูตร (เปิดวรรค — พราหมณ์เวรัญชาถามคุณลักษณะ ๘ แห่งพระพุทธเจ้า) · ปฐม-ทุติยหัตถกสูตร (อัจฉริยธรรม ๗ ของหัตถกอุบาสก) · ปหาราทสูตร (มหาสมุทรมีอัศจรรย์ ๘ = ธรรมวินัยมีอัศจรรย์ ๘)
๓	คหปติวรรค (ข้อ ๑๑๑–๑๒๐)	สูตรว่าด้วยธรรมสำหรับคหบดี ฆราวาส — อริยทรัพย์ กัลยาณมิตร ความขยัน
๔	ทานวรรค (ข้อ ๑๒๑–๑๓๐)	สัปปุริสทาน ๘ · ปุญญาภิสันทสูตร (ห้วงบุญ ๘) · ทุติยสัปปุริสสูตร (สัปบุรุษผู้เกิดในตระกูล)
๕	อุโปสถวรรค (ข้อ ๑๓๑–๑๔๐)	อุโปสถศีล องค์ ๘ (สังขิตตสูตร-วิตถตสูตร) · อานิสงส์เทียบสวรรค์ชั้นต่างๆ

เนื้อเด่น

• อานิสงส์เมตตา ๘ (mettā-ānisaṃsa, ข้อ ๙๑ เมตตาสูตร) — เมื่อเมตตาเจโตวิมุติอันบุคคลเสพแล้วโดยเอื้อเฟื้อ เจริญแล้ว ทำให้มาก พึงหวังได้อานิสงส์ ๘ ประการ คือ (๑) หลับเป็นสุข (๒) ตื่นเป็นสุข (๓) ไม่ฝันร้าย (๔) เป็นที่รักของมนุษย์ (๕) เป็นที่รักของอมนุษย์ (๖) เทวดาย่อมรักษา (๗) ไฟ ยาพิษ ศาตราไม่กล้ำกลาย (๘) หากยังไม่แทงตลอดคุณธรรมที่สูงขึ้นไป ย่อมไปบังเกิดในพรหมโลก; กลอนท้ายสูตรระบุว่า มหายัญทั้งปวงไม่ถึงส่วนที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิตที่เจริญดีแล้ว โยงกับ พรหมวิหาร 4

• โลกธรรม ๘ (lokadhamma, ข้อ ๙๕–๙๖ โลกธรรมสูตร-โลกวิปัตติสูตร) — ธรรม ๘ ประการที่หมุนไปตามโลก คือ (๑) ลาภ (๒) เสื่อมลาภ (๓) ยศ (๔) เสื่อมยศ (๕) นินทา (๖) สรรเสริญ (๗) สุข (๘) ทุกข์; ปุถุชนถูกโลกธรรมครอบงำจิต ยินดียินร้าย ย่อมไม่พ้นทุกข์ — อริยสาวกผู้ได้สดับตระหนักชัดว่าโลกธรรมไม่เที่ยง จึงพ้นออกจากทุกข์ได้

• ปหาราทสูตร (ข้อ ๑๐๙ — ตรัสที่ควงไม้สะเดาใกล้กรุงเวรัญชา) — ท้าวปหาราทะจอมอสูรทูลถามว่าพวกอสูรอภิรมย์ในมหาสมุทรด้วยอัศจรรย์ ๘ อย่างใด; พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า ธรรมวินัยก็มีอัศจรรย์ ๘ เช่นกัน ได้แก่ (๑) มีการศึกษาไปตามลำดับ ไม่บรรลุอรหัตโดยตรง (๒) สาวกไม่ล่วงสิกขาบทแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต (๓) ผู้ทุศีลถูกยกออกจากสงฆ์ทันที (๔) วรรณะ ๔ บวชแล้วละนามโคตรเดิม ถึงความนับว่าสมณศากยบุตร (๕) นิพพานธาตุไม่ปรากฏว่าพร่องแม้ภิกษุปรินิพพานมาก (๖) ธรรมวินัยมีรสเดียวคือวิมุตติรส (๗) มีรัตนะมากมาย ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ … อริยมรรคมีองค์ ๘ (๘) เป็นที่พำนักของมหาบุรุษ ได้แก่ โสดาบัน สกทาคามี อนาคามี อรหันต์

• สัปปุริสทาน ๘ (sappurisadāna, ข้อ ๑๒๗ สัปปุริสสูตร) — ทาน ๘ อย่างของสัตบุรุษ ได้แก่ (๑) ให้ของสะอาด (๒) ให้ของประณีต (๓) ให้ตามกาล (๔) ให้ของสมควร (ๅ) เลือกให้ (เลือกปฏิคาหก) (๖) ให้เนืองนิตย์ (๗) เมื่อให้จิตผ่องใส (๘) ให้แล้วดีใจ; โยงกับ ทาน

• อุโปสถศีล องค์ ๘ (uposatha-sīla, ข้อ ๑๓๑–๑๓๒ สังขิตตสูตร-วิตถตสูตร) — อุโปสถประกอบด้วยองค์ ๘ อันบุคคลเข้าอยู่แล้วมีผลมาก อานิสงส์มาก องค์ ๘ คือถือตามแบบพระอรหันต์ ๘ ข้อ ได้แก่ (๑) ละปาณาติบาต (๒) ละอทินนาทาน (๓) ละอพรหมจรรย์ (๔) ละมุสาวาท (๕) ละดื่มน้ำเมา (๖) บริโภคอาหารครั้งเดียว งดวิกาลโภชน์ (๗) งดการฟ้อน-ขับร้อง-ประโคม-ดูมหรสพ และละการประดับตกแต่ง (๘) ละที่นั่งที่นอนสูงใหญ่; อานิสงส์เทียบราชสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิ์ครอง ๑๖ รัฐ ยังไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘; โยงกับ ศีล

• เวรัญชสูตร (ข้อ ๑๐๑ — ตรัสที่ควงไม้สะเดาใกล้กรุงเวรัญชา) — เปิดมหาวรรคด้วยการโต้คำกล่าวหาของเวรัญชพราหมณ์ที่ว่า “พระสมณโคดมไม่เป็นรสชาติ ไม่มีโภคะ กล่าวการไม่ทำ กล่าวการขาดสูญ เป็นผู้เกลียดชัง ไม่บอกที่ชอบใจ” — พระพุทธเจ้าทรงรับในความหมายที่ถูกต้อง แต่ชี้ให้เห็นว่าพราหมณ์เข้าใจผิดจากความหมายนั้น พราหมณ์สดับแล้วปฏิญาณเป็นอุบาสก

ความสำคัญ: เมตตาวรรคและโลกธรรมสูตรเป็นหมวดปฏิบัติเชิงจิตใจที่ถูกอ้างอิงบ่อยมาก; อุโปสถวรรคเป็นหลักฐานรูปแบบอุโบสถศีลครบถ้วน ๘ องค์ที่ฆราวาสนำไปปฏิบัติ; ปหาราทสูตรเชื่อมอุปมาธรรมชาติ (มหาสมุทร) กับหลักธรรมวินัยอย่างเป็นระบบ

โยงกับ: พรหมวิหาร 4 · มรรค 8 · ทาน · ศีล · สาวัตถี · พระพุทธเจ้า · อังคุตตรนิกาย · วรรคนอกปัณณาสก์