อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ทุติยปัณณาสก์

อังคุตตรนิกาย — จตุกกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ (วรรคที่ ๑–๕)

ทุติยปัณณาสก์แห่งอังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ครอบ 5 วรรค รวมสูตร ๕๑–๑๐๐ ตรัสส่วนใหญ่ที่สาวัตถี เชตวัน มีเนื้อหาหนักไปที่การจำแนกบุคคล ๔ จำพวก และอุปมาเปรียบบุคคลกับปรากฏการณ์ธรรมชาติ

วรรค	สาระเด่น
๑ ปุญญาภิสันทวรรค (ข้อ ๕๑–๖๐)	ห้วงบุญ (บุญญาภิสันท์) ๔ — ๒ สูตร: ปัจจัย ๔ ถวายแก่ผู้มีเจโตสมาธิ · ศรัทธาในพระรัตนตรัย + อริยกันตศีล · ธรรมทำให้เกิดในนรก/สวรรค์
๒ ปัตตกัมมวรรค (ข้อ ๖๑–๗๐)	บุคคล ๔ จำพวก: ตมโต ตมปรายโน-โชติปรายโน / โชติโต ตมปรายโน-โชติปรายโน (มืด-สว่างผสม) · การตั้งตนชอบ-ผิดและวิบาก
๓ อปัณณกวรรค (ข้อ ๗๑–๘๐)	ทักขิณาวิสุทธิ ๔ · ปุคคล ๔ เปรียบหม้อ/เมฆ/หนู/โค · ธรรมทำให้เกิดในนรก/สวรรค์ (ศีล/วาจา/ความโกรธ)
๔ มจลวรรค (ข้อ ๘๑–๙๐)	ตมสูตร (บุคคล ๔ จำพวก: มืดมา-สว่างไป ฯลฯ) · ภรรยา ๔ ประเภท · บุคคลเปรียบงู ๔ จำพวก
๕ อสุรวรรค (ข้อ ๙๑–๑๐๐)	อสุรสูตร · ชีวิตปัญหา · ปัณณาสก์ลงท้ายด้วยสังคหวัตถุ

เนื้อเด่น

• ห้วงบุญ/ท่อธารบุญ (puññābhisanda ข้อ ๕๑–๕๒ ปุญญาภิสันทสูตร ๒ สูตร):

  • สูตรแรก: ทายกถวายปัจจัย ๔ แก่ภิกษุผู้เข้าเจโตสมาธิ (พระอรหันต์) — บุญของทายกนั้นนับประมาณมิได้เหมือนน้ำในมหาสมุทร
  • สูตรที่สอง: อริยสาวกประกอบด้วย (๑) ศรัทธาไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า (๒) ศรัทธาไม่หวั่นไหวในพระธรรม (๓) ศรัทธาไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ (๔) อริยกันตศีล — บุญนับประมาณมิได้เช่นกัน; โยงกับหลักโสดาปัตติ

• บุคคล ๔ จำพวก ตาม “มืด-สว่าง” (ข้อ ๘๕ ตมสูตร): แบ่งตามชาติกำเนิดและกรรมที่ทำ คือ (๑) ตโม-ตมปรายโน — มืดมา มืดไป (เกิดในตระกูลต่ำ ยากจน กายพิการ แถมทำทุจริต) (๒) ตโม-โชติปรายโน — มืดมา สว่างไป (เกิดในตระกูลต่ำแต่ทำสุจริต) (๓) โชติ-ตมปรายโน — สว่างมา มืดไป (เกิดในตระกูลสูงแต่ทำทุจริต) (๔) โชติ-โชติปรายโน — สว่างมา สว่างไป; แสดงว่าชาติกำเนิดไม่ตัดสินอนาคต — กรรมที่ทำต่างหากสำคัญ

• ภรรยา ๔ ประเภท (มจลวรรค ข้อประมาณ ๘๖–๙๐): ตรัสแก่อนาถบิณฑิกเศรษฐี (ตามนัยอรรถกถา) แบ่งภรรยาตามอุปนิสัยและความสัมพันธ์ต่อสามี — ยังไม่ระบุเลขข้อชัดเจนในส่วน main text

• ทักขิณาวิสุทธิ ๔ (dakkhiṇāvisuddhi ข้อ ๗๘ อปัณณกวรรค): ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาทาน ขึ้นอยู่กับ (ก) ผู้ให้ และ (ข) ผู้รับ คือ บริสุทธิ์ฝ่ายผู้ให้ไม่ใช่ผู้รับ / บริสุทธิ์ฝ่ายผู้รับไม่ใช่ผู้ให้ / บริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย / ไม่บริสุทธิ์ทั้งสองฝ่ายก็ยังได้บุญ เพราะเจตนาของผู้ให้

• บุคคลเปรียบเมฆฝน (อปัณณกวรรค): ๔ จำพวก — คำรามไม่ตก / ตกไม่คำราม / ไม่คำรามไม่ตก / ทั้งคำรามทั้งตก; ใช้สอนว่าบุคคลบางคนพูดแต่ไม่ทำ บางคนทำแต่ไม่พูด

ความสำคัญ: หมวดบุญญาภิสันท์ชี้ว่าบุญที่แท้ไม่ขึ้นอยู่กับปริมาณทาน แต่ขึ้นกับคุณภาพของผู้รับ (ผู้สิ้นอาสวะ) และศรัทธาที่แน่วแน่ของผู้ให้; ตมสูตรแสดงว่าชาติกำเนิดไม่ตายตัว — ฝ่ายธรรมเสมอกันข้ามชนชั้น

โยงกับ: ทาน · ศีล · กรรม · ศรัทธา · ปฐมปัณณาสก์ · ตติยปัณณาสก์