อิติวุตตกะ

คัมภีร์ที่ 4 ของขุททกนิกาย — พระสูตร 112 สูตร จัดเป็น 4 นิบาตตามจำนวนข้อธรรม แต่ละสูตรมีรูปแบบเฉพาะคือขึ้นต้นด้วยร้อยแก้ว (วุตฺตญฺหิ ภควตา — “ความข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว…”) ตามด้วยเนื้อหาร้อยแก้ว แล้วจบด้วยคาถาสรุป ชื่อ “อิติวุตตกะ” มาจากคำว่า อิติ เม สุตํ = “ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วฉะนี้” — ถือเป็นหนึ่งในนวังคสัตถุสาสน์ (องค์ที่ 6)

นิบาต	จำนวนสูตร	วรรค	ธรรมเด่น / สูตรสำคัญ
เอกกนิบาต (Ekakanipāta) ธรรมหมวด 1	27 สูตร	3 วรรค	ละธรรมอย่างเดียวได้บรรลุอนาคามี: โลภะ โทสะ โมหะ · โกธะ มักขะ มานะ · กามฉันทะ · ฯลฯ — แต่ละสูตรระบุกิเลสชนิดเดียวแล้วรับรองผล
ทุกนิบาต (Duka­nipāta) ธรรมหมวด 2	22 สูตร	2 วรรค	นิพพานธาตุ 2 (ธาตุสูตร ข้อ ๒๒๒): สอุปาทิเสส = ยังมีขันธ์เหลือ/อรหันต์ยังมีชีวิต · อนุปาทิเสส = สิ้นขันธ์แล้ว · สัลลานสูตร: หลีกเร้นเพื่ออรหัตหรืออนาคามี · ธรรมสูตร: หิริโอตตัปปะ 2 รักษาโลก · อินทรีย์สังวร + โภชเนมัตตัญญุตา
ติกนิบาต (Tika­nipāta) ธรรมหมวด 3	50 สูตร	5 วรรค	อกุศลมูล 3 (โลภ โทส โมห) · เวทนา 3 (สุข ทุกข์ อทุกขมสุข) · ปุญญกิริยาวัตถุ 3 (ทาน สีล ภาวนา) · เอสนา 3 (กามเอสนา ภวเอสนา พรหมจริยเอสนา) · อาสวะ 3 · ตัณหา 3 · มิจฉาทิฏฐิ/สัมมาทิฏฐิ · อคุศล/กุศลวิตก 3 · ราคะ/โทสะ/โมหะในเชิงบุคคล 3 จำพวก
จตุกกนิบาต (Catukka­nipāta) ธรรมหมวด 4	13 สูตร	1 วรรค	พราหมณสูตร: ธรรมทานเลิศกว่าอามิสทาน · จัตตาริสูตร: ปัจจัย 4 น้อยหาง่ายไม่มีโทษ · ตัณหาสูตร: ที่เกิดแห่งตัณหา 4 · สีลสูตร: ถึงพร้อมด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ · โลกสูตร: ตรัสรู้โลกพร้อมทั้งเหตุเกิดและความดับ

ความสำคัญ:

• อิติวุตตกะมีรูปแบบเอกลักษณ์ที่ผสมร้อยแก้ว + คาถาในทุกสูตร ต่างจากพระสูตรทั่วไปในนิกาย 4 — สะท้อนว่าพุทธพจน์กลุ่มนี้ถูกทรงจำในฐานะบทเฉพาะ
• ธาตุสูตร (ทุกนิบาต) นิยามนิพพานธาตุ 2 อย่างชัดที่สุดในขุททกนิกาย: สอุปาทิเสส = พระอรหันต์ยังมีอินทรีย์ 5 ทำงานอยู่แต่สิ้นราคะโทสะโมหะแล้ว / อนุปาทิเสส = เวทนาทั้งปวงเย็นลงเมื่อสิ้นชีวิต
• เอกกนิบาตเน้นหลักการ “ละอย่างเดียว” ก็บรรลุ — สะท้อนการสอนเฉพาะบุคคลตามอัธยาศัย โยงกับอกุศลมูล 3และหิริโอตตัปปะ
• ติกนิบาตครอบหลักธรรมหมวด 3 ที่กว้างที่สุด — ปุญญกิริยาวัตถุ เวทนา ตัณหา อาสวะ ล้วนปรากฏครบ