ชาดก

คัมภีร์ที่ 10 ของขุททกนิกาย — รวม 547 เรื่อง เล่าชาติก่อนๆ ของพระโพธิสัตว์ ที่บำเพ็ญบารมี 10 สะสมมากว่าสี่อสงไขยแสนกัป จนบรรลุเป็นพระพุทธเจ้า (vol-55 ถึง vol-64)

โครงสร้างของทุกชาดก

แต่ละเรื่องมีองค์ประกอบ 4 ส่วนคงที่:

• ปัจจุบันวัตถุ — เหตุการณ์ในปัจจุบัน (บริบทที่ทำให้พระพุทธเจ้าตรัสเล่าชาดก)
• อดีตวัตถุ — เรื่องราวในชาติก่อน (ตัวเนื้อเรื่องหลัก)
• คาถา — พุทธพจน์ในรูปบทกวี (บาลี) เป็นแก่นธรรมของเรื่อง
• สโมธาน — ชี้ตัวว่าบุคคลในอดีตคือใครในปัจจุบัน (ส่วนใหญ่พระโพธิสัตว์ = ตัวละครหลักในเรื่อง)

การจัดหมวด — นิบาต

จัดตามจำนวนคาถาต่อเรื่อง แต่ละนิบาตอยู่ใน volume:

นิบาต	ความหมาย	volume
เอกนิบาต	1 คาถาต่อเรื่อง (547 ชาดกขึ้นต้นที่นี่)	vol-55
ทุกนิบาต	2 คาถา	vol-56
ติกนิบาต–ทสกนิบาต	3–10 คาถา	vol-56–57
เอกาทสก–ปกิณณก	11 คาถาขึ้นไป (เบ็ดเตล็ด)	vol-56
ปัญญาสก–สัตตติ–อสีติ	50, 60, 70, 80 คาถา	vol-60–62
มหานิบาต	10 ชาติใหญ่ (ทศชาติ) — หลายร้อยคาถา	vol-63–64

ชาดกเด่นนอกมหานิบาต

• อปัณณกชาดก (ที่ 1, เอกนิบาต) — ชาดกแรก เรื่อง “อุบายไม่ผิดพลาด” ว่าด้วยการเลือกที่พึ่งที่ถูกต้อง ไม่เชื่อพวกยักษ์
• ชาดกส่วนใหญ่ในเอกนิบาต–ทุกนิบาต มีอรรถกถาขยายความกว้างกว่าตัวบาลีมาก (interleave อยู่ใน vol-55–56)

ลักษณะพิเศษ

• เนื้อหาใน raw มมร สลับบาลี + อรรถกถา ในไฟล์เดียวกัน (ไม่แยก volume)
• ภาษาเป็นนิทานชั้นสูง มีตัวละครหลากหลาย ทั้งสัตว์ มนุษย์ เทวดา ยักษ์
• สะท้อนกรรม และผลของบารมีที่สะสมต่อเนื่องข้ามชาติ

ความสำคัญ: ชาดกเป็นแหล่งที่มาของนิทานพื้นบ้านหลายวัฒนธรรมในเอเชีย ในไทยเป็นที่รู้จักผ่านทศชาติ — โดยเฉพาะเวสสันดรชาดก ที่ยังมีการเทศน์มหาชาติในงานบุญ