อภยราชกุมารสูตร (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ สูตรที่ ๕๘ — ตถาคตกล่าววาจาเช่นไร)
ที่เวฬุวัน ราชคฤห์ — นิครนถ์นาฏบุตรส่งอภัยราชกุมารไปตั้งคำถามกับดัก 2 เงื่อน ต่อพระพุทธเจ้า: “ตถาคตกล่าววาจาที่ผู้อื่นไม่พอใจไหม?” (ถ้าตอบกล่าว → เหมือนปุถุชน, ถ้าตอบไม่กล่าว → แล้วทำไมพยากรณ์เทวทัตว่าตกนรก ทำให้เทวทัตโกรธ)
หลักวาจาที่ตถาคตกล่าว/ไม่กล่าว (6 ประเภท)
พิจารณา 3 เกณฑ์: จริง? + มีประโยชน์? + เป็นที่รัก?
- ไม่จริง — ไม่กล่าว (ทุกกรณี ทั้งที่เป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก)
- จริง แต่ไม่มีประโยชน์ — ไม่กล่าว (ทั้งสองกรณี)
- จริง + มีประโยชน์ — กล่าว แต่ รู้กาลอันควร (ทั้งที่เป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก)
เกณฑ์ตัดสินคือ จริง + มีประโยชน์ ส่วน “เป็นที่รักหรือไม่” ไม่ใช่ตัวตัดสิน เพียงกำหนด “กาล” ที่จะพูด — เพราะตถาคตมีความเอ็นดูสัตว์ (อุปมาควักของที่เด็กกลืนออก แม้เจ็บก็ต้องทำ)
พุทธปฏิภาณ
อภัยถามว่าทรงเตรียมคำตอบไว้ก่อนหรือตอบทันที → ทรงย้อนถาม (อภัยชำนาญส่วนรถ ตอบเรื่องรถได้ทันที) → ตถาคตแทงตลอดธรรมธาตุดีแล้ว คำตอบจึงแจ่มแจ้งทันที — อภัยเลื่อมใส ถึงสรณะเป็นอุบาสก
ความสำคัญ
- เป็นหลัก สัมมาวาจาของพระพุทธเจ้า — พูดสิ่งจริง+มีประโยชน์ ในกาลอันควร โดยไม่เกรงว่าจะถูกใจหรือไม่
- แก้คำถามกับดักด้วยการแยกเกณฑ์ (ไม่ติดกรอบ 2 ทางที่นิครนถ์วางไว้)