พหุเวทนิยสูตร (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ สูตรที่ ๕๙ — เวทนาหลายปริยาย + สุข 9 ระดับ)
ที่เชตวัน สาวัตถี — ช่างไม้ปัญจกังคะกับพระอุทายีเถียงกันว่าพระพุทธเจ้าตรัสเวทนาไว้ 2 หรือ 3 ประการ (พระอานนท์นำเรื่องไปทูล)
เวทนานับได้หลายปริยาย
พระพุทธเจ้าตรัสว่าทั้งคู่ถูกตามปริยาย — ทรงแสดงเวทนาไว้หลายนัย: 2 / 3 / 5 / 6 / 18 / 36 / 108 — ผู้ใดไม่ยอมรับนัยของกันและกันย่อมทะเลาะวิวาท (“ทิ่มแทงกันด้วยหอกคือปาก”); ผู้รับฟังกันย่อมพร้อมเพรียง “เหมือนน้ำนมกับน้ำ”
สุขมีหลายระดับ (กามสุขไม่ใช่ที่สุด)
ทรงปฏิเสธคำว่า “กามสุขเป็นสุขสูงสุด” เพราะมีสุขประณีตกว่าเป็นชั้น ๆ:
- กามสุข < ฌาน 4 < อรูปสมาบัติ 4 < สัญญาเวทยิตนิโรธ
- รวม 9 ระดับสุขที่ประณีตขึ้นไป จนถึงนิโรธสมาบัติ
”ที่ใดมีสุข ตถาคตบัญญัติที่นั้นว่าสุข”
ปริพาชกอาจแย้งว่า “นิโรธสมาบัติไม่มีเวทนา จะเป็นสุขได้อย่างไร” → ทรงตอบว่า ตถาคตไม่ได้หมายเฉพาะสุขเวทนา แต่บุคคลได้สุข ณ ที่ใด ก็บัญญัติที่นั้นว่าสุข (สุขแห่งความสงบ/ไร้ทุกข์ ก็เป็นสุข)
ความสำคัญ
- สอน ความยืดหยุ่นในการจำแนกธรรม (ปริยาย) — อย่ายึดตัวเลขเดียวจนวิวาท
- ขยายนิยาม “สุข” ให้ครอบคลุมถึงสุขแห่งสมาธิและความดับ ไม่จำกัดที่เวทนา