ฌาน 4 (รูปฌาน — ภาวะจิตเป็นสมาธิแน่วแน่)
สมาธิระดับอัปปนา 4 ขั้น ที่พระพุทธเจ้าทรงบรรลุก่อนวิชชา 3 ในคืนตรัสรู้:
- ปฐมฌาน — สงัดจากกาม/อกุศล มีองค์ 5: วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา
- ทุติยฌาน — วิตกวิจารสงบ เหลือปีติ สุข เอกัคคตา (จิตผ่องใส เป็นธรรมเอกผุดขึ้น)
- ตติยฌาน — ปีติจางไป เหลือสุข เอกัคคตา มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ
- จตุตถฌาน — ละสุขละทุกข์ เหลืออุเบกขากับเอกัคคตา สติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา
บทบาทในการปฏิบัติ
เป็นฐานของสมาธิที่ทำให้จิต “ควรแก่การงาน” ก่อนน้อมไป วิชชา 3 หรือวิปัสสนา — แต่ สัลเลขสูตร เตือนว่าฌานเป็นเพียง “ทิฏฐธรรมสุขวิหาร” (อยู่เป็นสุข) ยังไม่ใช่การขัดเกลากิเลสที่แท้ ต่อยอดด้วย อรูปฌาน 4
ปรากฏใน: ภยเภรวสูตร, อากังเขยยสูตร, สัลเลขสูตร