เสขปฏิปทาสูตร

เสขปฏิปทาสูตร (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ สูตรที่ ๕๓ — ข้อปฏิบัติของพระเสขะ)

ที่นิโครธาราม เมืองกบิลพัสดุ์ — เจ้าศากยะเชิญพระพุทธเจ้าขึ้นสัณฐาคาร (หอประชุม) ใหม่เป็นปฐมฤกษ์ พระองค์ทรงแสดงธรรมแล้วให้พระอานนท์แสดง เสขปฏิปทา (ทางของผู้ยังศึกษา) แก่เจ้ามหานามะแทน (ทรงเมื่อยพระปฤษฎางค์)

องค์ประกอบของเสขปฏิปทา

ฐานปฏิบัติ:

1. ถึงพร้อมด้วยศีล (สำรวมในปาติโมกข์)
2. คุ้มครองทวารอินทรีย์ (ไม่ถือนิมิต/อนุพยัญชนะ)
3. รู้ประมาณในโภชนะ (พิจารณาก่อนฉัน)
4. ชาคริยานุโยค (ความเพียรเครื่องตื่น)

สัปปุริสธรรม 7 (ทรัพย์ภายในของสัตบุรุษ):
ศรัทธา / หิริ / โอตตัปปะ / พหูสูต / วิริยะ / สติ / ปัญญา

ฌาน 4 — เครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

อุปมาลูกไก่เจาะเปลือกไข่

ผู้พรั่งพร้อมองค์เหล่านี้ = “ฟองไก่ที่แม่ไก่กกอบอุ่นดีแล้ว” → ควรแก่การเจาะกระเปาะออก (ตรัสรู้) แม้แม่ไก่ไม่ต้องอธิษฐาน ลูกไก่ก็ออกเองได้
จากจตุตถฌาน → วิชชา 3 (ความแตกฉาน 3 ขั้น เหมือนลูกไก่เจาะเปลือก): ปุพเพนิวาส → จุตูปปาต → อาสวักขย

วิชชา-จรณะ

• จรณะ (ความประพฤติ) = ศีล + อินทรียสังวร + โภชเนมัตตัญญุตา + ชาคริยะ + สัปปุริสธรรม 7 + ฌาน 4
• วิชชา (ความรู้) = วิชชา 3
• ผู้ถึงพร้อมทั้งสอง = วิชชาจรณสัมปันโน — ยกคาถาสนังกุมารพรหม: “ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ประเสริฐสุดในหมู่เทวดาและมนุษย์”

ความสำคัญ

• เป็นสูตรแม่บทของ “เสขปฏิปทา” — รวมจรณะ 15 (โดยนัย) เป็นโครงปฏิบัติของผู้ยังไม่ถึงอรหัตต์
• พระพุทธเจ้าทรงรับรองคำแสดงของพระอานนท์ (“สาธุ ๆ”)

ที่อ้างอิง

มมร เล่ม 20 (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค) ข้อ ๒๔–๓๕ | ม.ม. ๑๓

แหล่งสรุป: แหล่ง-เสขปฏิปทาสูตร