โมคคัลลานสังยุต (SN 40)
สังยุตที่ 6 ในสังยุตตนิกาย — 11 สูตร เล่าโดยพระมหาโมคคัลลานะ แก่ภิกษุสงฆ์ที่สาวัตถี (พระวิหารเชตวัน) ว่าด้วยประสบการณ์การเข้าสมาบัติและการสอนธรรมแก่เทวดา
สูตร 1–9: แบบแผนฌานปัญหา
สูตรที่ 1–9 มีโครงสร้างเดียวกัน: พระมหาโมคคัลลานะหลีกเร้นแล้วเข้า[ฌานชั้นนั้น] แต่ยังมีสัญญามนสิการที่ไม่สงบรบกวน → พระพุทธเจ้าเสด็จมาด้วยพระฤทธิ์ ตรัสกระตุ้นว่า “โมคคัลลานะ จงดำรงจิตไว้ [ในฌานนั้น] จงทำจิตให้เป็นธรรมเอกผุดขึ้น จงตั้งมั่น” → สำเร็จสมาบัติมั่นคง → ท้ายสูตรโมคคัลลานะกล่าวว่า “ผู้ที่ควรเรียกว่าสาวกอันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์แล้ว ถึงความเป็นผู้รู้ยิ่งใหญ่ คือเรานี่แหละ”
| ลำดับ | ชื่อสูตร | ฌาน | สิ่งรบกวน |
|---|---|---|---|
| 1 | สวิตักกปัญหาสูตร | ปฐมฌาน (มีวิตกวิจาร) | สัญญาเกี่ยวกับกาม |
| 2 | อวิตักกปัญหาสูตร | ทุติยฌาน (ไม่มีวิตกวิจาร) | สัญญาเกี่ยวกับวิตก |
| 3 | สุขปัญหาสูตร | ตติยฌาน (เสวยสุขด้วยนามกาย) | สัญญาเกี่ยวกับปีติ |
| 4 | อุเปกขาปัญหาสูตร | จตุตถฌาน (ไม่มีทุกข์สุข) | สัญญาเกี่ยวกับสุข |
| 5 | อากาสานัญจายตนฌานปัญหาสูตร | [[arupa-jhana-4 (อรูปฌาน 4) | อากาสานัญจายตนฌาน]] |
| 6 | วิญญาณัญจายตนปัญหาสูตร | วิญญาณัญจายตนฌาน | สัญญาในอากาสานัญจายตนะ |
| 7 | อากิญจัญญายตนฌานปัญหาสูตร | อากิญจัญญายตนฌาน | สัญญาในวิญญาณัญจายตนะ |
| 8 | เนวสัญญานาสัญญายตนฌานปัญหาสูตร | เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน | สัญญาในอากิญจัญญายตนะ |
| 9 | อนิมิตตปัญหาสูตร | อนิมิตตเจโตสมาธิ | วิญญาณซ่านไปตามอนิมิต |
- อนิมิตตปัญหาสูตร (ข้อ ๕๒๓–๕๒๔) — ท้ายสูตรโมคคัลลานะเหาะไปดาวดึงส์แล้ว ท้าวสักกะกับเทวดา ๕๐๐ มาเข้าเฝ้า โมคคัลลานะกล่าวถึงอานิสงส์การถึงพระพุทธ-ธรรม-สงฆ์เป็นสรณะ (เนื้อหาส่วนนี้ต่อเนื่องเข้าสูตร 10)
สูตร 10–11: โมคคัลลานะสอนเทวดา
สักกสูตร (ข้อ ๕๒๕–๕๓๕) — โมคคัลลานะเหาะไปดาวดึงส์ สอนท้าวสักกะจอมเทพซ้ำ ๆ หลายรอบ ด้วยบริษัทเพิ่มขึ้นทีละระลอก (๕๐๐ / ๖๐๐ / ๗๐๐ / ๘๐๐ / ๘๔,๐๐๐ องค์) เนื้อหา 2 ชุดสลับกัน:
- ชุดที่ 1 — ชักชวนถึงพระพุทธ-ธรรม-สงฆ์เป็นสรณะ → ผลให้เข้าถึงสุคติ
- ชุดที่ 2 — ชักชวนให้ประกอบด้วยโสตาปัตติยังคะ 4 (อเวจจปสาท = เลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า / พระธรรม / พระสงฆ์ + ศีลที่พระอริยเจ้าใคร่) → ผลให้ครอบงำเทวดาพวกอื่นด้วย 10 ฐานะ (อายุ วรรณะ สุข ยศ ความเป็นใหญ่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันเป็นทิพย์)
จันทนสูตร (ข้อ ๕๓๖) — โมคคัลลานะสอนเทวดาในชั้นต่าง ๆ (จันทน-สุยาม-สันตุสิต-สุนิมมิต-วสวัตตีเทพบุตร) เนื้อหาเดียวกับสักกสูตร (ย่อด้วย เปยยาล)
ความสำคัญ:
- สังยุตนี้แสดงกระบวนการฝึกสมาธิชั้นสูงว่าแม้ผู้มีฤทธิ์เช่นโมคคัลลานะก็ยังต้องอาศัยการชี้แนะของพระพุทธเจ้าเพื่อตั้งมั่นในแต่ละสมาบัติ
- โยงหลักธรรมรูปฌาน 4–อรูปฌาน 4–อนิมิตตเจโตสมาธิ ไว้ในบริบทผู้ปฏิบัติจริง
- สูตร 10–11 เชื่อมฤทธิ์ของโมคคัลลานะเข้ากับบทบาทครู/ผู้แสดงธรรมแก่เทวดา โดยเน้นโสตาปัตติยังคะเป็นแก่นสาร