กันทรกสูตร (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ สูตรที่ ๕๑ — บุคคล 4 จำพวก; เริ่มมัชฌิมปัณณาสก์)
ที่ฝั่งสระโบกขรณีคัคครา เมืองจัมปา พระพุทธเจ้าสนทนากับกันทรกปริพาชก และเปสสะ บุตรนายควาญช้าง — กันทรกะสรรเสริญที่ภิกษุสงฆ์สงบนิ่ง พระพุทธเจ้าชี้ว่าเป็นเพราะตั้งมั่นในสติปัฏฐาน 4
เปสสะ: คน “รกชัฏ” สัตว์ “ตื้น”
เปสสะชมว่าสติปัฏฐาน 4 ทรงบัญญัติไว้ดี — แม้ฆราวาสก็เจริญได้ และว่า “มนุษย์รกชัฏ (เข้าใจยาก) สัตว์เดรัจฉานตื้น (เข้าใจง่าย)” เพราะคนประพฤติกาย-วาจา-ใจไม่ตรงกัน
บุคคล 4 จำพวก (ตามการทำตน/ผู้อื่นให้เดือดร้อน)
- ทำตนให้เดือดร้อน — นักบวชทรมานตน (อัตตกิลมถานุโยค: เปลือย อดอาหาร ฯลฯ)
- ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน — ผู้เลี้ยงชีพด้วยการฆ่า (ฆ่าสัตว์ พราน โจร เพชฌฆาต)
- ทำทั้งตนและผู้อื่นให้เดือดร้อน — กษัตริย์/พราหมณ์บูชายัญ (ทรมานตน + สั่งฆ่าสัตว์ + บีบบังคับทาส)
- ไม่ทำใครเดือดร้อน ✨ — ผู้ไม่มีความหิว ดับเย็น เสวยสุข “มีตนเป็นดังพรหม” = ผู้ปฏิบัติตามพุทธมรรค
เปสสะเลือกพวกที่ 4 แล้วทูลลา — พระพุทธเจ้าตรัสว่าเขาเป็นบัณฑิต น่าเสียดายที่ไม่อยู่ฟังต่อ
ลำดับฝึกของพวกที่ 4 (= อนุปุพพสิกขา)
ตถาคตอุบัติ → ฟังธรรม-ศรัทธา-ออกบวช → ศีล (จุลศีล-มหาศีล) → สำรวมอินทรีย์ → สติสัมปชัญญะ → สันโดษ → ละนิวรณ์ 5 → ฌาน 4 → วิชชา 3 (ปุพเพนิวาส-จุตูปปาต-อาสวักขย) → สิ้นอาสวะ
ความสำคัญ
- กรอบ “บุคคล 4 จำพวก” แยกแนวปฏิบัติผิด (ทรมานตน/เบียดเบียนผู้อื่น/บูชายัญ) ออกจากทางที่ถูก (ไม่เบียดเบียนใคร)
- ตอกย้ำว่าทางพุทธ = ไม่ทำตนและผู้อื่นเดือดร้อน (มัชฌิมาปฏิปทา)
ที่อ้างอิง
มมร เล่ม 20 (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค) ข้อ ๑–๑๗ | ม.ม. ๑๓
แหล่งสรุป: แหล่ง-กันทรกสูตร