สฬายตนวิภังคสูตร

สฬายตนวิภังคสูตร (Salayatanavibhanga Sutta)

พระพุทธเจ้าตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายที่เชตวัน เมืองสาวัตถี — ทรงตั้งอุทเทสว่าจะแสดง สฬายตนวิภังค์ แล้วจำแนกอายตนะ 6 เวทนา ความนึกหน่วงของใจ ทางดำเนินของสัตว์ การตั้งสติ และเปรียบพระองค์เป็น “สารถีฝึกบุรุษ”

สาระสำคัญ

โครงสร้างหลักของสฬายตนวิภังค์

• อายตนะภายใน 6: จักษุ โสต ฆานะ ชิวหา กาย มโน
• อายตนะภายนอก 6: รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์
• หมวดวิญญาณ 6: จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฯลฯ
• หมวดผัสสะ 6: จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฯลฯ
• ความนึกหน่วงของใจ 18 (มโนปวิจาร): ทางอายตนะ 6 แต่ละช่อง × โสมนัส-โทมนัส-อุเบกขา = 18 ประเภท
• ทางดำเนินของสัตว์ 36 (ทิฏฐิ 36): โสมนัส-โทมนัส-อุเบกขา × เคหสิต (อาศัยเรือน) 6 + เนกขัมมสิต (อาศัยเนกขัมมะ) 6 = 36

หลักการปฏิบัติ (วิธีใช้ 36 ทาง)

• พึงอาศัยทางดำเนินเนกขัมมสิต (อาศัยเนกขัมมะ) เพื่อละทางดำเนินเคหสิต (อาศัยเรือน)
• อุเบกขาอาศัยอารมณ์เป็นหนึ่ง (อรูปฌาน) เหนือกว่าอุเบกขาอาศัยอารมณ์ต่างๆ
• สูงสุด: อาศัยความไม่มีตัณหา ละแม้อุเบกขาที่อิงอรูปฌาน

การตั้งสติ 3 ประการของศาสดา (ที่พระอริยะเสพ)

1. สาวกไม่ฟัง ตถาคตไม่ชื่นชมไม่ระคายเคือง — มีสติสัมปชัญญะอยู่
2. สาวกบางฟังบางไม่ฟัง — ตถาคตวางเฉย มีสติสัมปชัญญะ
3. สาวกฟังทั้งหมด — ตถาคตชื่นชมไม่ระคายเคือง — มีสติสัมปชัญญะ

สารถียอดเยี่ยม — ช้าง ม้า โควิ่งได้ทิศเดียว แต่บุรุษที่ตถาคตฝึกวิ่งได้ ทั้ง 8 ทิศ: กสิณ 3 + อรูปฌาน 4 + สัญญาเวทยิตนิโรธ (ข้อที่ 8)

ความสำคัญ

• สูตรนี้จำแนกอายตนะครบที่สุดโดยโยงกับเวทนาและเนกขัมมะ
• โครงสร้าง “36 ทางดำเนิน” เป็นแผนที่ชัดของการตัดกิเลสทีละชั้น
• เปรียบพระพุทธเจ้าเป็น สารถีฝึกบุรุษ ที่ยอดเยี่ยมกว่าผู้ฝึกสัตว์ทั้งหลาย