มหาสฬายตนิกสูตร (มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค สูตรที่ ๑๔๙)
หมายเหตุ: มมร ล.23 พาดหัวสูตรนี้ว่า “สฬายตนวิภังคสูตร” แต่เนื้อความที่พระพุทธเจ้าตรัสเปิดว่าจะแสดง “ธรรมอันเนื่องด้วยมหาสฬายตนะ” ชัดเจน — ชื่อมาตรฐานคือ มหาสฬายตนิกสูตร และต้องไม่สับสนกับสฬายตนวิภังคสูตร MN 137 ซึ่งเป็นคนละสูตร
ที่เชตวัน สาวัตถี — พระพุทธเจ้าตรัสกับภิกษุว่าจะแสดง “ธรรมอันเนื่องด้วยมหาสฬายตนะ”
สาระ — รู้/ไม่รู้อายตนะตามจริง → ผลต่างกันโดยสิ้นเชิง
ฝ่ายไม่รู้ไม่เห็น (ข้อ ๘๒๖–๘๒๗) ทำซ้ำทั้ง ๖ ทวาร:
- ไม่รู้ไม่เห็นจักษุ/รูป/จักษุวิญญาณ/จักษุสัมผัส/เวทนาที่เกิดจากผัสสะ ตามความเป็นจริง
- → กำหนัดในทุกส่วนนั้น → ลุ่มหลง เล็งเห็นคุณ → อุปาทานขันธ์ ๕ พอกพูน → ตัณหาไปสู่ภพใหม่เจริญทั่ว → กระวนกระวาย-เดือดร้อน-เร่าร้อน ทั้งกายและใจ → เสวยทุกข์ทางกายและใจ
ฝ่ายรู้เห็น (ข้อ ๘๒๘–๘๓๑) ทำซ้ำทั้ง ๖ ทวาร:
- รู้เห็นจักษุ/รูป/จักษุวิญญาณ/จักษุสัมผัส/เวทนาที่เกิดจากผัสสะ ตามความเป็นจริง
- → ไม่กำหนัดในทุกส่วนนั้น → ไม่ลุ่มหลง เล็งเห็นโทษ → อุปาทานขันธ์ ๕ ไม่พอกพูน → ละตัณหา-กระวนกระวาย-เดือดร้อน-เร่าร้อน ได้ → เสวยสุขทางกายและใจ
ผลรู้เห็น → มรรคบริบูรณ์ (ข้อ ๘๒๘, ๘๓๑):
- ความเห็น → สัมมาทิฐิ
- ความดำริ → สัมมาสังกัปปะ
- ความพยายาม → สัมมาวายามะ
- ความระลึก → สัมมาสติ
- ความตั้งใจมั่น → สัมมาสมาธิ
- กายกรรม วจีกรรม อาชีวะ → บริสุทธิ์ในเบื้องต้นทีเดียว
- → อัฏฐังคิกมรรคอันประเสริฐถึงความเจริญบริบูรณ์
ผลต่อเนื่อง (ข้อ ๘๒๙, ๘๓๑):
- สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ ถึงความเจริญบริบูรณ์
- สมถะและวิปัสสนาคู่เคียงกัน → กำหนดรู้ (อุปาทานขันธ์ ๕) / ละ (อวิชชา-ภวตัณหา) / เจริญ (สมถะ-วิปัสสนา) / ทำให้แจ้ง (วิชชาและวิมุตติ)
ความสำคัญ
- สูตรนี้วางโครงสาย “ไม่รู้ → กำหนัด → ทุกข์” เทียบกับ “รู้ → ไม่กำหนัด → มรรคบริบูรณ์” อย่างชัดเจน เป็น “แผนที่” ของสฬายตนวรรคทั้งวรรค
- เชื่อมอายตนะ ๖ กับมรรค ๘ และโพธิปักขิยธรรมทั้งหมด (สติปัฏฐาน-สัมมัปปธาน-อิทธิบาท-อินทรีย์-พละ-โพชฌงค์) ไว้ในสูตรเดียว
- ผลสูงสุด: วิชชาวิมุตติ — ทำแจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง
- โยงกับchachakka-sutta-page (ฉฉักกสูตร) และnandakovada-sutta-page (นันทโกวาทสูตร) ซึ่งใช้โครงเนื้อหาเดียวกัน