อินทรีย์ 5 (pañcindriya)
ธรรม 5 ประการที่เป็น “เจ้าการ” (อินทรีย์ = ความเป็นใหญ่) ในกิจของตน เป็นกำลังหนุนการปฏิบัติให้ก้าวหน้าสู่มรรคผล จัดอยู่ในโพธิปักขิยธรรม 37
-
สัทธินทรีย์ — ความเชื่อ/เลื่อมใสมีเหตุผล (เป็นใหญ่ในการน้อมใจเชื่อ)
-
วิริยินทรีย์ — ความเพียร (เป็นใหญ่ในการประคองความเพียร)
-
สตินทรีย์ — สติ ความระลึกได้ (เป็นใหญ่ในการกำกับ)
-
สมาธินทรีย์ — สมาธิ ความตั้งมั่น (เป็นใหญ่ในการไม่ฟุ้งซ่าน)
-
ปัญญินทรีย์ — ความรู้ชัดตามจริง (เป็นใหญ่ในการเห็นแจ้ง)
-
ความสำคัญ: ธรรม 5 ชุดนี้เมื่อแก่กล้าเรียกว่า พละ 5 (กำลังที่ข้าศึก/นิวรณ์ครอบงำไม่ได้) ต่างกันที่ “อินทรีย์” เน้นความเป็นใหญ่ในกิจ ส่วน “พละ” เน้นความหนักแน่นไม่หวั่นไหว
-
ควรปรับ ศรัทธา-ปัญญา ให้สมดุล และ วิริยะ-สมาธิ ให้สมดุล โดยมี สติ เป็นตัวคุมทุกข้อ
-
ในชาครสูตร (SN 1.6) เทวดากล่าวว่าผู้มีอินทรีย์ 5 “ตื่น” ย่อมไม่หมักหมมธุลีคือกิเลส