อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ปฐม-ทุติยปัณณาสก์

อังคุตตรนิกาย — ปัญจกนิบาต ปฐม-ทุติยปัณณาสก์ (วรรคที่ ๑–๑๐)

เปิด ปัญจกนิบาต (Pañcakanipāta — ธรรมหมวด 5) แห่งอังคุตตรนิกาย ปฐมปัณณาสก์ (วรรค ๑–๕) ครอบ 50 สูตรแรก (ข้อ ๑–๕๐) และทุติยปัณณาสก์ (วรรค ๖–๑๐) ครอบข้อ ๕๑–๑๐๐ ตรัสส่วนใหญ่ที่สาวัตถี เชตวัน

ปัณณาสก์	วรรค	สาระเด่น
ปฐม	๑ เสขพลวรรค (ข้อ ๑–๑๐)	เสขพละ ๕ (ศรัทธา-หิริ-โอตตัปปะ-วิริยะ-ปัญญา) · โทษของการขาดพละ · ธรรมที่ทำให้ตั้งมั่น/เคลื่อนจากสัทธรรม
ปฐม	๒ พลวรรค (ข้อ ๑๑–๒๐)	พละ ๕ ของพระขีณาสพ (ศรัทธา-วิริยะ-สติ-สมาธิ-ปัญญา) · อานิสงส์ช่วยภิกษุผู้อาพาธ ๕
ปฐม	๓ ปัญจังคิกวรรค (ข้อ ๒๑–๓๐)	องค์ภิกษุผู้มีความเพียร ๕ (ศรัทธา-อาพาธน้อย-ไม่โอ้อวด-มีวิริยะ-มีปัญญา) · อานิสงส์/โทษของศีลและทุศีล (ข้อ ๒๔) · อานิสงส์การเดินจงกรม ๕ (ข้อ ๒๙)
ปฐม	๔ สุมนวรรค (ข้อ ๓๑–๔๐)	ทาน-ทักขิณา · อานิสงส์ฟังธรรม ๕ ประการ (ข้อ ๓๖: ได้ยินสิ่งที่ยังไม่เคยได้ยิน-เข้าใจชัดขึ้น-แทงตลอดธรรม-หายสงสัย-จิตผ่องใส)
ปฐม	๕ มุณฑราชวรรค (ข้อ ๔๑–๕๐)	บุคคลผู้ สุตธร (ทรงจำธรรม) ๕ จำพวก · โภคะ ๕ ที่อริยสาวกพึงแสวงหา
ทุติย	๖ นีวรณวรรค (ข้อ ๕๑–๖๐)	นิวรณ์ ๕ เครื่องกางกั้น (กามฉันทะ-พยาบาท-ถีนมิทธะ-อุทธัจจกุกกุจะ-วิจิกิจฉา) · อภิณหปัจจเวกขณ์ ๕ (ข้อ ๕๗: ฐานะที่ควรพิจารณาเนืองๆ แก่-เจ็บ-ตาย-พลัดพราก-กรรมเป็นของตน)
ทุติย	๗ สัญญาวรรค (ข้อ ๖๑–๗๐)	สัญญา ๕ อย่าง เพื่อความเบื่อหน่ายในภพ
ทุติย	๘ โยธาชีววรรค (ข้อ ๗๑–๘๐)	โยธาชีว (นักรบ) ๕ จำพวก เทียบกับภิกษุ ๕ ประเภทตามระดับความเพียร · ภัยในอนาคต ๕ ประการ (ข้อ ๗๗–๘๐: ภิกษุชอบจีวรดีงาม-บิณฑบาตดี-เสนาสนะดี-คลุกคลีภิกษุณี-คลุกคลีอารามิก)
ทุติย	๙ เถรวรรค (ข้อ ๘๑–๙๐)	คุณสมบัติภิกษุผู้เป็นเถระแท้ ๕ · อานิสงส์สดับปิยธรรม
ทุติย	๑๐ กกุธวรรค (ข้อ ๙๑–๑๐๐)	กกุธสูตร · ลักษณะภิกษุควรแก่ความเคารพ ๕

เนื้อเด่น

• เสขพละ ๕ (ข้อ ๑–๒ เสขพลวรรค): กำลังของเสขบุคคล (sekkha — ผู้ยังศึกษาอยู่) ๕ ประการ คือ (๑) ศรัทธา — เชื่อพระปัญญาเครื่องตรัสรู้ของตถาคต (๒) หิริ — ละอายต่อกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต (๓) โอตตัปปะ — สะดุ้งกลัวต่อบาปทุจริต (๔) วิริยะ — ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศล เจริญกุศล (๕) ปัญญา — ประกอบด้วยปัญญาเครื่องหยั่งถึงความเกิดขึ้นและดับ เป็นอริยะ; โยงกับหิริโอตตัปปะ ซึ่งเรียกว่า “โลกบาล” (ผู้รักษาโลก)

• โทษของขาดพละ ๕ (ข้อ ๓–๑๐): ภิกษุขาดศรัทธา-หิริ-โอตตัปปะ-วิริยะ-ปัญญา ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ถูกนำทิ้งไว้ในนรก ไม่มีที่เคารพ ไม่ตั้งมั่นในสัทธรรม ไม่ควรเจริญงอกงาม; ฝ่ายตรงข้ามให้ผลตรงกันข้ามทั้งหมด

• โทษ-อานิสงส์ของศีลและทุศีล (ข้อ ๒๔ ปัญจังคิกวรรค): ภิกษุทุศีล สัมมาสมาธิย่อมมีอุปนิสัยอ่อนแอ วิปัสสนาไม่เกิด ฝ่ายผู้มีศีลบริสุทธิ์สมาธิตั้งมั่นและวิปัสสนาก้าวหน้าได้; เชื่อมกับศีล 5

• อานิสงส์การเดินจงกรม ๕ (ข้อ ๒๙): (๑) อดทนต่อการเดินทางไกล (๒) อดทนต่อความเพียร (๓) มีอาพาธน้อย (๔) อาหารที่กินย่อยได้ดี (๕) สมาธิที่ได้จากการจงกรมตั้งอยู่ได้นาน

• อานิสงส์ฟังธรรม ๕ (ข้อ ๓๖ สุมนวรรค): (๑) ได้ยินสิ่งที่ยังไม่เคยได้ยิน (๒) เข้าใจสิ่งที่ได้ยินชัดขึ้น (๓) บรรเทาความสงสัย (๔) ทิฏฐิตรง (๕) จิตผ่องใส

• นิวรณ์ ๕ (ข้อ ๕๑ อาวรณสูตร): (๑) กามฉันทะ — ความพอใจในกาม (๒) พยาบาท — ความคิดประทุษร้าย (๓) ถีนมิทธะ — ความหดหู่และง่วงซึม (๔) อุทธัจจกุกกุจะ — ความฟุ้งซ่านและรำคาญ (๕) วิจิกิจฉา — ความลังเลสงสัย; นิวรณ์เหล่านี้ครอบงำจิต ทำปัญญาให้ทุรพล อุปมาเหมือนเปิดปากเหมืองทั้งสองข้างของแม่น้ำ กระแสน้ำ (วิปัสสนาปัญญา) ก็ซัดส่ายไปผิดทาง; เชื่อมกับนิวรณ์ 5

• อภิณหปัจจเวกขณ์ ๕ (ข้อ ๕๗ ฐานสูตร — ในนีวรณวรรค): ฐานะที่ สตรี-บุรุษ-คฤหัสถ์-บรรพชิตทุกคนควรพิจารณาเนืองๆ — (๑) เรามีความแก่เป็นธรรมดา (ละความมัวเมาในความหนุ่มสาว) (๒) มีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา (ละมัวเมาในความไม่มีโรค) (๓) มีความตายเป็นธรรมดา (ละมัวเมาในชีวิต) (๔) ต้องพลัดพรากจากของรักทั้งสิ้น (ละความรักใคร่) (๕) เรามีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม ทำดี/ชั่วย่อมรับผลนั้น (ละทุจริต ๓); พิจารณาเนืองๆ → มรรคเกิด ละสังโยชน์ได้ — สูตรนี้แผ่กว้างทุกเพศทุกสถานะ

• โยธาชีว ๕ (ข้อ ๗๑–๗๖ โยธาชีววรรค): นักรบ ๕ จำพวกเทียบกับภิกษุ ๕ ประเภท — ตั้งแต่ผู้สลดใจเห็นภาพสงครามเพียงอย่างแรก ไปจนถึงผู้สามารถพิชิตสงครามทั้งหมดได้เองโดยลำพัง; สะท้อนระดับความอาจหาญของพระปฏิบัติ

ความสำคัญ: เสขพละ ๕ เป็นหลักรากฐานของทุติยปัณณาสก์ทั้งชุด — ทุกสูตรในปฐมปัณณาสก์ขยายผลของพละเหล่านี้ในมิติต่างๆ (สุขทุกข์ สุคติทุคติ ความตั้งมั่น/เคลื่อนในสัทธรรม); นิวรณ์ ๕ เป็นอุปสรรคหลักที่ขัดกับพละ ๕ โดยตรง

โยงกับ: หิริโอตตัปปะ · นิวรณ์ 5 · ศีล 5 · อินทรีย์ 5 · ตติย-จตุตถปัณณาสก์ · อังคุตตรนิกาย