อุปักกิเลสสูตร (Upakkilesa Sutta)
พระพุทธเจ้าประทับอยู่ที่พระวิหารโฆสิตาราม กรุงโกสัมพี — ขณะที่ภิกษุชาวโกสัมพีทะเลาะแตกแยกกัน พระองค์ทรงตักเตือนถึง 3 ครั้งไม่มีผล จึงเสด็จออกจากโกสัมพีไปตามลำพัง แวะพบพระภคุที่บ้านพาลกโลณการ แล้วเสด็จไปพบพระอนุรุทธะ พระนันทิยะ พระกิมิละที่ป่าปาจีนวงสทายวัน สูตรนี้บันทึกการสอนเรื่องอุปกิเลส 11 อย่างของสมาธิที่พระพุทธเจ้าทรงเคยเผชิญเองก่อนตรัสรู้
สาระสำคัญ
- เหตุแห่งวิกฤตโกสัมพี: ภิกษุทะเลาะวิวาท แม้พระพุทธเจ้าตักเตือนถึง 3 ครั้ง ภิกษุรูปหนึ่งยังทูลให้พระองค์ “ขวนขวายน้อย” — พระองค์จึงเสด็จออกไปตามลำพัง ตรัสพระคาถาเรื่องการเที่ยวไปคนเดียวดีกว่าเป็นเพื่อนกับคนพาล
- สามัคคีของ 3 รูป: พระอนุรุทธะ พระนันทิยะ พระกิมิละ อยู่ในป่าปาจีนวงสทายวันด้วยความพร้อมเพรียง “เหมือนน้ำนมกับน้ำ” โดยวิธีแบ่งหน้าที่ด้วยเมตตา + วางจิตตามจิตเพื่อน
- อุปกิเลส 11 ประการ ของสมาธิ (ที่ทำให้แสงสว่างและการเห็นรูปในสมาธิหายไป):
- วิจิกิจฉา (ความสงสัย)
- อมนสิการ (ความไม่ใส่ใจ)
- ถีนมิทธะ (ความหดหู่ง่วงเหงา)
- ความหวาดเสียว (ความกลัว)
- ความตื่นเต้น
- ความชั่วหยาบทางกาย (กายทุจริต)
- ความเพียรที่ปรารภเกินไป
- ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป
- ตัณหาที่คอยกระซิบ
- ความสำคัญสภาวะว่าต่างกัน
- ลักษณะที่เพ่งเล็งรูปเกินไป
- การแก้: ละอุปกิเลสแต่ละข้อ → เจริญสมาธิ 3 อย่าง (มีวิตกมีวิจาร / ไม่มีวิตกมีวิจาร / ไม่มีทั้งสอง) + สมาธิมีปีติ / ไม่มีปีติ / สหรคตด้วยสุข / สหรคตด้วยอุเบกขา → “วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติที่สุด”
ความสำคัญ
- แสดงว่าอุปกิเลสของสมาธิเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าเองต้องค้นพบและละก่อนตรัสรู้ — เป็นหลักฐานว่าไม่มีทางลัด
- บริบทโกสัมพีแสดงถึงผลร้ายของสังฆเภท เปรียบเทียบกับสามัคคีของ 3 รูปในป่า
- โยง: anuruddha (พระอนุรุทธะ), nandiya (พระนันทิยะ), kimila (พระกิมิละ), kosambi (โกสัมพี), ghositarama (โฆสิตาราม)