พระอนุรุทธะ (Anuruddha)
พระมหาสาวก เป็นเจ้าศากยะ (พระอนุชาของเจ้ามหานามะ) ออกบวชพร้อมเจ้าศากยะหลายองค์ ทรงยกย่องเป็น เอตทัคคะด้านทิพยจักษุ (ตาทิพย์)
บทบาทในจูฬโคสิงคสาลสูตร
- เป็นผู้นำในกลุ่ม 3 รูป (กับพระนันทิยะ, พระกิมิละ) ที่อยู่ร่วมกันอย่างพร้อมเพรียง “เหมือนน้ำนมกับน้ำ” ที่ป่าโคสิงคสาลวัน
- เป็นผู้ทูลตอบพระพุทธเจ้าถึงวิธีอยู่ร่วมด้วยเมตตา + เก็บจิตของตนประพฤติตามจิตเพื่อน
- รู้สมาบัติของเพื่อนทั้งสองด้วย เจโตปริยญาณ (กำหนดใจผู้อื่น)
บทบาทในอนุรุทธสูตร (สูตร 127)
- อธิบายความต่างของเจโตวิมุตติอัปปมาณา กับ มหัคคตาเจโตวิมุตติ แก่ช่างไม้ปัญจกังคะ
- อธิบายภพของเทวดาผู้มีรัศมีต่างกันตามคุณภาพสมาธิที่เจริญ (อุปมาประทีป)
- ยืนยันตรงๆ ว่าตนเคยอยู่ร่วม เจรจาร่วม สนทนากับเทวดาเหล่านั้นมานานแล้ว
บทบาทในอุปักกิเลสสูตร (สูตร 128)
- อยู่ที่ป่าปาจีนวงสทายวัน โกสัมพี ร่วมกับพระนันทิยะและพระกิมิละ ในความพร้อมเพรียงสามัคคี
- เป็นผู้ทูลตอบพระพุทธเจ้าว่าทั้ง 3 รูปอยู่ร่วมกันด้วยเมตตา + วางจิตตามจิตเพื่อน “ต่างกันแต่กายเท่านั้น จิตเป็นอันเดียวกัน”
- รับฟังพระพุทธเจ้าตรัสเรื่องอุปกิเลส 11 ของสมาธิ ที่ทรงเคยเผชิญเองก่อนตรัสรู้
คุณลักษณะ
- เด่นด้านสมาธิและอภิญญา โดยเฉพาะทิพยจักษุ และความสามารถสื่อสารกับเทวดา