ห้องสมุดพระไตรปิฎก

ยักขสังยุต

Properties1
tagsสังยุตตนิกาย, สคาถวรรค, ยักขสังยุต, ยักษ์

อ่านราว 3 นาที

ยักขสังยุต (Yakkhasaṃyutta) เป็นสังยุตที่ 10 ในสคาถวรรค สังยุตตนิกาย มี 12 สูตร บันทึกเหตุการณ์ที่ยักษ์และนางยักษิณีต่าง ๆ เข้าหาพระพุทธเจ้าหรือพระสาวก บางตนข่มขู่ บางตนตั้งปัญหา บางตนฟังธรรมแล้วเลื่อมใส ยักษ์ที่โดดเด่นที่สุดคืออาฬวกยักษ์ (SN 10.12) ซึ่งหลังโต้ตอบกับพระพุทธเจ้าแล้วกลับเป็นศาสนิก สูตรในสังยุตนี้มีสถานที่หลายแห่ง ได้แก่ ราชคฤห์ สาวัตถี บ้านคยา และเมืองอาฬวี

SN 10.1 อินทกสูตร (ข้อ ๘๐๑–๘๐๓)

สถานที่: ภูเขาอินทกูฏ กรุงราชคฤห์

  • อินทกยักษ์ ผู้ครอบครองภูเขาอินทกูฏ ถามด้วยคาถาว่า ท่านผู้รู้ไม่กล่าวรูปว่าเป็นชีพ แล้วสัตว์จะประสบร่างกายและติดอยู่ในครรภ์ได้อย่างไร
  • พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า รูปพัฒนาตามลำดับ: กลละ → อัพพุทะ → เปสิ → ฆนะ → ปัญจสาขา (ปุ่ม 5) → ผม ขน เล็บ — สัตว์ในครรภ์เติบโตด้วยอาหารที่มารดาบริโภค
  • นัยธรรม: ชี้ว่าอนัตตาไม่ขัดกับการเกิดในครรภ์ — สัตว์เจริญขึ้นโดยลำดับตามเหตุปัจจัย ไม่ใช่เกิดสำเร็จทันที

SN 10.2 สักกสูตร (ข้อ ๘๐๔–๘๐๖)

สถานที่: ภูเขาคิชฌกูฏ กรุงราชคฤห์

  • สักกยักษ์ กราบทูลว่า การสั่งสอนคนอื่นไม่เหมาะแก่สมณะผู้ละกิเลสและพ้นจากไตรภพแล้ว
  • พระพุทธเจ้าตรัสตอบ: ผู้มีปัญญาสั่งสอนคนอื่นด้วยใจผ่องใสและอนุเคราะห์เอ็นดู ย่อมไม่พัวพันกับเหตุแห่งการอยู่ร่วม

SN 10.3 สูจิโลมสูตร (ข้อ ๘๐๗–๘๑๐)

สถานที่: บ้านคยา (คยา-มคธ) ที่อยู่ของสูจิโลมยักษ์

  • สูจิโลมยักษ์ (มีขนเหมือนเข็ม) น้อมกายเข้าใกล้พระพุทธเจ้า ซึ่งทรงกระเถิบถอยพระกาย พระองค์ตรัสว่าไม่กลัว แต่สัมผัสของยักษ์เลวทราม
  • สูจิโลมะขู่ว่าจะทำให้จิตพลุ่งพล่าน ฉีกหัวใจ หรือเหวี่ยงข้ามแม่น้ำคงคา — พระพุทธเจ้าตรัสรับ: ไม่มีใครในโลกทำเช่นนั้นได้ เชิญถามตามจำนง
  • ยักษ์ถาม: ราคะและโทสะ ความไม่ยินดี ความสยดสยอง ความตรึกในใจ เกิดแต่อะไร
  • พระพุทธเจ้าตรัสตอบ: ราคะและโทสะมีอัตภาพนี้เป็นเหตุ เหมือนย่านไทรเกิดแต่ลำต้นแล้วปกคลุมป่า — อกุศลวิตกเกิดแต่ตัณหาแผ่ซ่านไปในวัตถุกาม ผู้รู้จักอัตภาพนั้นย่อมบรรเทาเหตุเกิดได้และข้ามห้วงกิเลสเพื่อความไม่มีภพอีก

SN 10.4 มณิภัททสูตร (ข้อ ๘๑๑–๘๑๓)

สถานที่: เจดีย์มณิมาฬกะ แคว้นมคธ

  • มณิภัททยักษ์ กล่าวคาถาว่า คนมีสติย่อมเจริญ มีความสุข มีความดี และหลุดพ้นจากเวร
  • พระพุทธเจ้าตรัสตอบ: เห็นด้วยในสามข้อแรก แต่แก้ข้อสุดท้ายว่า คนมีสตินั้นยังไม่หลุดพ้นจากเวรด้วยสติเพียงอย่างเดียว — ผู้มีใจยินดีในความไม่เบียดเบียนตลอดทั้งวันคืน และมีส่วนแห่งเมตตาในสรรพสัตว์ ผู้นั้นจึงไม่มีเวรกับใคร

SN 10.5 สานุสูตร (ข้อ ๘๑๔–๘๑๘)

สถานที่: เชตวัน อารามอนาถบิณฑิกเศรษฐี กรุงสาวัตถี

  • สามเณรสานุ บุตรของอุบาสิกาคนหนึ่ง ถูกยักษ์เข้าสิง
  • มารดาร้องไห้คร่ำครวญด้วยคาถาว่า เคยได้ยินว่าคนรักษาอุโบสถศีล 8 ยักษ์ไม่เล่นด้วย แต่เห็นยักษ์เล่นกับสานุแล้ว
  • ยักษ์ (ผ่านร่างสามเณร) กล่าวตอบ: ที่ว่าเช่นนั้นเป็นเรื่องจริง แต่ขอให้บอกสานุเมื่อฟื้นว่า “อย่ากระทำกรรมลามกทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ถึงเหาะหนีก็ไม่พ้นทุกข์”
  • สามเณรสานุฟื้นขึ้น ถามมารดาว่าทำไมร้องไห้ทั้งที่เขายังเป็นอยู่ — มารดาตอบด้วยคาถาว่า คนที่ละกามแล้วกลับมาในกาม เหมือนยังเป็นอยู่แต่ก็เหมือนตายแล้ว ขอให้ตั้งอยู่ในพรหมจรรย์ต่อไป

SN 10.6 ปิยังกรสูตร (ข้อ ๘๑๙–๘๒๑)

สถานที่: เชตวัน กรุงสาวัตถี (ท่านพระอนุรุทธะเป็นผู้แสดงธรรม)

  • ยามใกล้รุ่ง พระอนุรุทธะสาธยายบทพระธรรมด้วยเสียงไพเราะ
  • นางยักษิณีมารดาของปิยังกระ (อุ้มบุตรน้อยแสวงหาอาหาร) ได้ยินเสียงธรรมแล้วหยุดฟัง เมื่อบุตรรบกวน จึงปลอบบุตรว่า “ปิยังกระ อย่าวอึกทึกไป ภิกษุกำลังกล่าวบทพระธรรมอยู่”
  • นางกล่าวคาถาว่าตนสำรวมในสัตว์มีปราณ ไม่กล่าวเท็จ ศึกษาศีล เพื่อจะพ้นจากกำเนิดปีศาจ
  • นัย: นางยักษิณีสมาทานศีล 5 โดยธรรมชาติ และมองการฟังธรรมเป็นหนทางพ้นทุกข์

SN 10.7 ปุนัพพสุสูตร (ข้อ ๘๒๒–๘๒๕)

สถานที่: เชตวัน กรุงสาวัตถี (พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยนิพพาน)

  • นางยักษิณีมารดาของปุนัพพสุและอุตตรา อุ้มบุตรสาวจูงบุตรชาย ได้ยินธรรมีกถา จึงปลอบปุนัพพสุด้วยคาถาว่า “นิ่งเสียเถิดลูกปุนัพพสุ นิ่งเสียเถิดลูกอุตรา จนกว่าแม่จะฟังธรรมของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ”
  • นางกล่าวต่อว่าธรรมนั้นเป็นเครื่องเปลื้องจากกิเลสเครื่องร้อยรัด การฟังธรรมปลดเปลื้องจากทุกข์ได้ยิ่งกว่าลูกและผัว
  • ปุนัพพสุตอบว่าจะนิ่ง และชมเชยพระพุทธเจ้าว่าทรงสว่างไสวแก่เทวดาและมนุษย์
  • นางยักษิณีกล่าวปิดท้ายว่า “วันนี้แม่ย่างขึ้นไปในพระศาสนา แม้แม่อุตราก็จงฟังด้วย” — นัยว่านางได้เห็นอริยสัจแล้ว

SN 10.8 สุทัตตสูตร (ข้อ ๘๒๖–๘๓๑)

สถานที่: สีตวัน (ป่าเย็น) กรุงราชคฤห์

สูตรนี้บันทึกการพบกันครั้งแรกระหว่างอนาถบิณฑิกคฤหบดี (สุทัตต)กับพระพุทธเจ้า

  • อนาถบิณฑิกคฤหบดีเดินทางมาราชคฤห์ด้วยธุรกิจ ได้ยินข่าวว่าพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติแล้ว ตั้งใจจะเข้าเฝ้า คืนนั้นนอนรำพึงถึงพระพุทธเจ้า สำคัญว่าสว่างแล้วลุกขึ้นถึง 3 ครั้ง
  • ออกจากเมืองกลางคืน ระหว่างทางแสงสว่างหายไปเกิดความกลัวถึง 3 ครั้ง คราวละครั้งยักษ์ชื่อสิวกะไม่ปรากฏร่างแต่ส่งเสียงให้กำลังใจด้วยคาถาว่า:
    • “ช้างแสนหนึ่ง ม้าแสนหนึ่ง ฯลฯ ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ 16 แห่งการยกเท้าก้าวหนึ่งของท่าน — ท่านจงก้าวหน้าไปเถิด คฤหบดี การก้าวหน้าประเสริฐ การถอยไม่ประเสริฐ”
  • ความมืดและความกลัวระงับ อนาถบิณฑิกคฤหบดีเดินถึงสีตวัน พระพุทธเจ้าทรงเห็นแต่ไกล ตรัสเรียกโดยชื่อว่า “มานีเถิดสุทัตตะ” — อนาถบิณฑิกฯ หมอบแทบพระบาท ทูลถามว่าพระองค์ประทับอยู่เป็นสุขหรือ
  • พระพุทธเจ้าตรัสตอบด้วยคาถาว่า พราหมณ์ผู้ดับกิเลส ไม่ติดในกาม เป็นผู้เย็น ปราศจากอุปธิ ย่อมเป็นสุขเสมอไป
  • ความสำคัญ: เป็นหลักฐานในพระสูตรเรื่องการพบกันครั้งแรกของอนาถบิณฑิกเศรษฐีกับพระพุทธเจ้าที่ราชคฤห์ ก่อนการสร้างเชตวัน; ยักษ์สิวกะมีบทบาทเป็นผู้ให้กำลังใจในยามวิกฤต

SN 10.9 ปฐมสุกกาสูตร (ข้อ ๘๓๒–๘๓๓)

สถานที่: เวฬุวัน กรุงราชคฤห์

  • ภิกษุณีชื่อสุกกาแสดงธรรมแก่บริษัทใหญ่
  • ยักษ์ผู้เลื่อมใสในสุกกาภิกษุณี เดินจากถนนนึงไปอีกถนนหนึ่งในราชคฤห์ ภาษิตคาถาตำหนิชาวเมืองว่า “มนุษย์ทั้งหลายในราชคฤห์ไม่เข้าไปนั่งใกล้สุกกาภิกษุณีผู้แสดงอมตบท มัวทำอะไรกัน เหมือนดื่มน้ำผึ้งแล้วนอนหลับ”
  • ยักษ์ยกย่องธรรมของสุกกาว่าไม่มีใครคัดค้านได้ ไม่ได้เจือปรุง แต่มีโอชา ผู้มีปัญญาย่อมได้ดื่มอมตธรรม

SN 10.10 ทุติยสุกกาสูตร (ข้อ ๘๓๔–๘๓๕)

สถานที่: เวฬุวัน กรุงราชคฤห์

  • อุบาสกคนหนึ่งถวายโภชนาหารแก่สุกกาภิกษุณี
  • ยักษ์เลื่อมใสในสุกกาภิกษุณี เดินตามถนนในราชคฤห์ ภาษิตคาถาสรรเสริญอุบาสกนั้นว่า “ผู้ถวายโภชนะแก่สุกกาภิกษุณีผู้หลุดพ้นจากกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวง เป็นคนมีปัญญา ประสบบุญมากหนอ”

SN 10.11 จีราสูตร (ข้อ ๘๓๖–๘๓๗)

สถานที่: เวฬุวัน กรุงราชคฤห์

  • อุบาสกคนหนึ่งถวายจีวรแก่จีราภิกษุณี
  • ยักษ์ผู้เลื่อมใสในจีราภิกษุณี เดินตามถนนในราชคฤห์ ภาษิตคาถาสรรเสริญว่า “ผู้ถวายจีวรแก่จีราภิกษุณีผู้หลุดพ้นจากกิเลสเครื่องประกอบทั้งปวง เป็นคนมีปัญญา ประสบบุญมากหนอ”
  • โครงสร้างคาถาคู่ขนานกับ SN 10.10 เพียงเปลี่ยนจากโภชนะเป็นจีวร และจากสุกกาเป็นจีรา

SN 10.12 อาฬวกสูตร (ข้อ ๘๓๘–๘๔๖)

สถานที่: ที่อยู่ของอาฬวกยักษ์ เขตเมืองอาฬวี

สูตรที่ยาวที่สุดในสังยุตนี้ บันทึกการโต้ตอบระหว่างอาฬวกยักษ์กับพระพุทธเจ้า

  • พระพุทธเจ้าประทับในที่อยู่ของอาฬวกยักษ์ อาฬวกะมาขู่สั่งให้ออกและเข้าสลับกัน 3 ครั้งแรก พระพุทธเจ้าทรงทำตาม ครั้งที่ 4 พระองค์ตรัสว่า “เราจักไม่ออก ท่านจะทำอะไรก็ทำเถิด”
  • อาฬวกะขู่จะทำจิตให้ฟุ้งซ่าน ฉีกหัวใจ หรือเหวี่ยงข้ามแม่น้ำคงคา — พระพุทธเจ้าตรัสว่าไม่มีใครในโลก เทวโลก มารโลก พรหมโลก ทำเช่นนั้นได้ เชิญถามปัญหา
  • อาฬวกะถามและพระพุทธเจ้าตรัสตอบ (4 คู่ถาม-ตอบ):
    • อะไรเป็นทรัพย์ประเสริฐของคนในโลก → ศรัทธา
    • อะไรบุคคลประพฤติดีแล้วนำสุขมาให้ → ธรรม
    • อะไรเป็นรสล้ำเลิศกว่ารสทั้งหลาย → ความสัตย์
    • ชีวิตที่เป็นอยู่อย่างไรประเสริฐสุด → ชีวิตด้วยปัญญา
    • คนข้ามโอฆะได้อย่างไร → ด้วยศรัทธา
    • ข้ามอรรณพได้อย่างไร → ด้วยความไม่ประมาท
    • ล่วงทุกข์ได้อย่างไร → ด้วยความเพียร
    • บริสุทธิ์ได้อย่างไร → ด้วยปัญญา
    • คนได้ปัญญาอย่างไร → เชื่อธรรมพระอรหันต์ ฟังด้วยดี
    • หาทรัพย์ได้อย่างไร → ไม่ประมาท ฉลาด ขยัน
    • ได้ชื่อเสียงอย่างไร → ด้วยความสัตย์
    • ผูกมิตรได้อย่างไร → ด้วยการให้
    • ละโลกไปแล้วไม่เศร้าโศกได้อย่างไร → ประกอบด้วย สัจจะ ธรรมะ ธิติ จาคะ — พระพุทธเจ้าตรัสเพิ่มว่าในโลกนี้ไม่มีอะไรยิ่งกว่า สัจจะ ทมะ จาคะ ขันติ
  • อาฬวกยักษ์เลื่อมใส กราบทูลว่า “วันนี้ข้าพเจ้ารู้ชัดถึงสัมปรายิกประโยชน์ พระพุทธเจ้าเสด็จมาเมืองอาฬวีเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้าโดยแท้ ข้าพเจ้าจักเที่ยวจากบ้านสู่บ้าน จากบุรีสู่บุรี พลางนมัสการพระสัมพุทธเจ้าและพระธรรม”
  • ความสำคัญ: หลักธรรมในสูตรนี้ — ศรัทธา สัจจะ ปัญญา ความไม่ประมาท ความเพียร ทาน ขันติ — เป็นหมวดคุณธรรมครอบคลุมทั้งฆราวาสและบรรพชิต

ความสำคัญ / โยง

มุมมองกราฟ

หน้าที่กล่าวถึง