ปฏิจจสมุปบาท (อิทัปปัจจยตา — สิ่งทั้งหลายเกิดเพราะอาศัยเหตุปัจจัย)
ธรรมที่ พระพุทธเจ้า (และอดีตพุทธเจ้าเช่น พระวิปัสสี) ตรัสรู้ ปรากฏใน มหาปทานสูตร
สายเกิด (อนุโลม — 12 องค์เต็ม)
อวิชชา → สังขาร → วิญญาณ → นามรูป → สฬายตนะ → ผัสสะ → เวทนา → ตัณหา → อุปาทาน → ภพ → ชาติ → ชรามรณะ + โสกปริเทวทุกขโทมนัสอุปายาส = กองทุกข์ทั้งมวล
หมายเหตุ: ในมหาปทานสูตร/มหานิทานสูตร การสาวย้อน สิ้นสุดที่ “วิญญาณ ↔ นามรูป” ไม่ได้สาวถึงสังขาร-อวิชชา — สายเต็ม 12 องค์ แสดงใน นิทานสังยุต พุทธวรรค (SN 12.1–12.2) และที่อื่นในนิทานวรรค
สายดับ (ปฏิโลม)
เพราะอวิชชาดับด้วยการสำรอกโดยไม่เหลือ สังขารจึงดับ → วิญญาณ → นามรูป → สฬายตนะ → ผัสสะ → เวทนา → ตัณหา → อุปาทาน → ภพ → ชาติ → ชรามรณะ โสก ฯลฯ ดับ = ความดับทุกข์ทั้งมวล
นิยามมาตรฐานแต่ละองค์ (จากวิภังคสูตร SN 12.2)
- อวิชชา = ความไม่รู้ในอริยสัจ 4 ทั้งสี่ (ทุกข์/สมุทัย/นิโรธ/มรรค)
- สังขาร = กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร
- วิญญาณ = วิญญาณ 6 (จักขุ โสต ฆาน ชิวหา กาย มโน)
- นามรูป = นาม (เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ มนสิการ) + รูป (มหาภูต 4 + รูปอาศัยมหาภูต)
- สฬายตนะ = อายตนะ 6 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ)
- ผัสสะ = ผัสสะ 6 (จักขุสัมผัส โสต ฆาน ชิวหา กาย มโนสัมผัส)
- เวทนา = เวทนา 6 (เวทนาที่เกิดจากสัมผัสทาง 6 ทวาร)
- ตัณหา = ตัณหา 6 (รูป สัทท คันธ รส โผฏฐัพพ ธัมมตัณหา)
- อุปาทาน = อุปาทาน 4 (กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลพัตตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน)
- ภพ = ภพ 3 (กามภพ รูปภพ อรูปภพ)
- ชาติ = ความเกิด ความก่อเกิด ความหยั่งลง ปรากฏแห่งขันธ์ ได้อายตนะครบ
- ชราและมรณะ = ชรา (ฟันหลุด ผมหงอก หนังเกลียว อินทรีย์เสื่อม) + มรณะ (ความแตกแห่งขันธ์ ขาดชีวิตินทรีย์)
เชื่อมโยง
- เป็นเหตุผลเบื้องหลังที่ทรงไม่ตอบ อัพยากตปัญหา/ชีวะ-สรีระ (ทุกอย่างเป็นเหตุปัจจัย ไม่มีอัตตาเที่ยง)
- เป็นแกนเดียวกับ อริยสัจ 4 (สมุทัย-นิโรธ)
- ปรากฏใน พรหมชาลสูตร ด้วย (ทิฏฐิเกิดเพราะผัสสะเป็นปัจจัย)
แหล่ง: แหล่ง-มหาปทานสูตร | นิทานสังยุต พุทธวรรค (SN 12.1–12.2)