อนมตัคคะ (Anamatagga) แปลว่า “มีที่สุดเบื้องต้นอันตามรู้ไม่ได้” — สงสารนี้กำหนดที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ได้ เมื่อเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นที่กางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบไว้ ท่องเที่ยวไปมา ที่สุดเบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ ปฐมวรรคนี้ประกอบด้วย 10 สูตร ล้วนแสดงด้วยอุปมาเพื่อให้เห็นความยาวนานอันประมาณไม่ได้ของสงสาร แล้วทรงสรุปว่าเหตุนี้แหละพอทีเดียวที่จะเบื่อหน่าย คลายกำหนัด หลุดพ้นในสังขารทั้งปวง
10 สูตรในปฐมวรรค
SN 15.1 ติณกัฏฐสูตร (ข้อ ๔๒๑–๔๒๒) — หญ้าและไม้แทนมารดา
- nidana: พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี กรุงสาวัตถี
- อุปมา: หากบุรุษตัดหญ้า ไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ทั้งหมดในชมพูทวีป ทำมัดละ 4 นิ้ว แล้วกำหนดว่า “นี้เป็นมารดา นี้เป็นมารดาของมารดา” ตามลำดับ — หญ้าและไม้ในชมพูทวีปพึงหมดสิ้นก่อน แต่มารดาของมารดาในสงสารไม่พึงสิ้นสุด
- สาระ: สงสารยาวนานเกินกว่าสัญลักษณ์ใดในโลกจะอุปมาได้ พวกเธอได้เสวยทุกข์ ความเผ็ดร้อน ความพินาศ ได้เพิ่มพูนปฐพีที่เป็นป่าช้าตลอดกาลนาน
SN 15.2 ปฐวีสูตร (ข้อ ๔๒๓–๔๒๔) — ก้อนดินแทนบิดา
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี
- อุปมา: หากบุรุษปั้นมหาปฐพีนี้ให้เป็นก้อน ก้อนละเท่าเม็ดระเบา (เม็ดพุทรา) แล้วกำหนดว่า “นี้เป็นบิดา นี้เป็นบิดาของบิดา” ตามลำดับ — มหาปฐพีพึงหมดสิ้นก่อน แต่บิดาของบิดาในสงสารไม่พึงสิ้นสุด
- สาระ: เหมือนสูตรที่ 1 เปลี่ยนจาก “มารดา” เป็น “บิดา” เปลี่ยนจาก “หญ้าและไม้” เป็น “มหาปฐพี”
SN 15.3 อัสสุสูตร (ข้อ ๔๒๕–๔๒๖) — น้ำตากับน้ำมหาสมุทร
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี
- อุปมา: น้ำตาที่หลั่งไหลของพวกเธอผู้ท่องเที่ยวไปมา คร่ำครวญร้องไห้เพราะพลัดพรากจากสิ่งที่พอใจ ประสบสิ่งที่ไม่พอใจ โดยกาลนานนี้ มากกว่าน้ำใน 4 มหาสมุทร
- ทรงขยาย: ประสบมรณกรรมของมารดา บิดา พี่น้อง บุตร ธิดา ความเสื่อมแห่งญาติ ความเสื่อมแห่งโภคะ ความเสื่อมเพราะโรค — น้ำตาเพราะแต่ละเหตุล้วนมากกว่าน้ำ 4 มหาสมุทรทั้งสิ้น
SN 15.4 ขีรสูตร (ข้อ ๔๒๗–๔๒๘) — น้ำนมมารดากับน้ำมหาสมุทร
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี
- อุปมา: น้ำนมมารดาที่พวกเธอดื่มในการท่องเที่ยวสงสารตลอดกาลนาน มากกว่าน้ำใน 4 มหาสมุทร
- สาระ: คู่ขนานกับอัสสุสูตร เปลี่ยนจาก “น้ำตา” เป็น “น้ำนมมารดา”
SN 15.5 ปัพพตสูตร (ข้อ ๔๒๙–๔๓๐) — อุปมากัป: ภูเขาหินลูบด้วยผ้า
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่งทูลถาม “กัปหนึ่งนานเพียงไร”
- อุปมา: ภูเขาหินลูกใหญ่ยาว กว้าง สูง 1 โยชน์ ไม่มีช่อง เป็นแท่งทึบ บุรุษเอาผ้าแคว้นกาสีปัดทุก 100 ปีครั้ง — ภูเขาหินพึงหมดสิ้นได้เร็วกว่า แต่กัปหนึ่งยังไม่หมดสิ้น
- สาระ: พวกเธอท่องเที่ยวไปแล้ว มิใช่หนึ่งกัป ร้อยกัป พันกัป แสนกัป
SN 15.6 สาสปสูตร (ข้อ ๔๓๑–๔๓๒) — อุปมากัป: เมืองเต็มเมล็ดผักกาด
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่งทูลถาม “กัปหนึ่งนานเพียงไร”
- อุปมา: นครที่ทำด้วยเหล็ก ยาว กว้าง สูง 1 โยชน์ เต็มด้วยเมล็ดผักกาด บุรุษหยิบออกเมล็ดหนึ่งทุก 100 ปี — เมล็ดผักกาดกองใหญ่พึงหมดสิ้นเร็วกว่า แต่กัปหนึ่งยังไม่หมด
- สาระ: เหมือนปัพพตสูตร ต่างด้วยอุปมา — ปัพพตสูตรใช้ภูเขา สาสปสูตรใช้เมล็ดผักกาด
SN 15.7 สาวกสูตร (ข้อ ๔๓๓–๔๓๔) — สาวก 4 รูประลึกกัปได้
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี ภิกษุหลายรูปทูลถาม “กัปที่ผ่านไปมากเท่าไร”
- อุปมา: สาวก 4 รูป มีอายุ 100 ปี ระลึกถอยหลังได้วันละ 100,000 กัป ทั้ง 4 รูปใช้อายุ 100 ปีระลึกตลอด — กัปที่ท่านเหล่านั้นระลึกไม่ถึงยังมีอยู่อีก นับไม่ได้ว่าเท่านี้กัป
- สาระ: แม้ผู้มีปุพเพนิวาสานุสติเลิศก็ระลึกได้ไม่ถึง สงสารยาวนานเกินกว่าญาณใดจะสืบสาวได้
SN 15.8 คงคาสูตร (ข้อ ๔๓๕–๔๓๗) — เม็ดทรายแม่น้ำคงคา
- nidana: พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน กรุงราชคฤห์ พราหมณ์ผู้หนึ่งทูลถาม
- อุปมา: เม็ดทรายในแม่น้ำคงคา ตั้งแต่แหล่งกำเนิดจนถึงมหาสมุทร นับไม่ได้ว่าเท่านี้เมล็ด — กัปที่ผ่านไปแล้วมากกว่าเม็ดทรายเหล่านั้น
- ผล: พราหมณ์ฟังแล้วกราบทูล “แจ่มแจ้งยิ่งนัก” และขอถึงสรณะตลอดชีวิต
SN 15.9 ทัณฑสูตร (ข้อ ๔๓๘–๔๓๙) — ท่อนไม้โยนขึ้นฟ้า
- nidana: พระเชตวัน สาวัตถี
- อุปมา: ท่อนไม้ที่บุคคลโยนขึ้นบนอากาศ บางคราวตกลงทางโคน บางคราวทางขวาง บางคราวทางปลาย — สัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นที่กางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบ บางคราวก็จากโลกนี้ไปสู่ปรโลก บางคราวก็จากปรโลกมาสู่โลกนี้ สลับกันไปไม่หยุด
- สาระ: เน้นความสับสนไร้ทิศทางของการท่องเที่ยว (ต่างจากสูตรอื่นที่เน้นความยาวนาน)
SN 15.10 ปุคคลสูตร (ข้อ ๔๔๐–๔๔๒) — กองกระดูกคนเดียวใน 1 กัป
- nidana: ภูเขาคิชฌกูฏ กรุงราชคฤห์
- อุปมา: กระดูกของบุคคลคนเดียวที่ท่องเที่ยวตลอด 1 กัป หากขนมารวมกันได้ พึงเป็นกองเท่าภูเขาเวปุลละ (ภูเขาใหญ่ทางทิศเหนือของคิชฌกูฏ ใกล้ราชคฤห์) — แต่สงสารยาวนานกว่านั้นมาก
- คาถาปิดท้าย (ข้อ ๔๔๒): ทรงแสดงทางออก — เมื่อใดบุคคลเห็นอริยสัจ 4 (ทุกข์ เหตุ ความล่วงพ้น อริยมรรค 8) ด้วยปัญญาอันชอบ เมื่อนั้นท่องเที่ยวอีก 7 ชาติเป็นอย่างมากก็ทำที่สุดทุกข์ได้ เพราะสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง
บทสรุป
ทุกสูตรในปฐมวรรคลงท้ายด้วยประโยคเดียวกัน: “เหตุเพียงเท่านี้พอทีเดียวที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง พอเพื่อจะคลายกำหนัด พอเพื่อจะหลุดพ้น” — นี่คือจุดมุ่งหมายทั้งหมดของอุปมาชุดนี้ ไม่ใช่เพื่อให้รู้ว่าสงสารยาวเท่าไร แต่เพื่อให้เกิดความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด และหลุดพ้น
สาเหตุที่สัตว์ท่องเที่ยวไม่สิ้นสุด: อวิชชาเป็นเครื่องกางกั้น + ตัณหาเป็นเครื่องประกอบ ทางออกคือเห็นอริยสัจ 4 อย่างที่ถูกต้อง ตามที่ปุคคลสูตรสรุปไว้ด้วยคาถา
เชื่อมโยง: สังสารวัฏ, อวิชชา, ตัณหา, กัป, อริยสัจ 4, อริยมรรคมีองค์ 8, นิพพาน, ปฏิจจสมุปบาท, สาวัตถี, ราชคฤห์