ชรามรณะ (jarāmaraṇa) คือความแก่และความตาย — องค์ที่ 12 (สุดท้าย) ในปฏิจจสมุปบาท เกิดจากชาติ เป็นกองทุกข์ที่สรุปวัฏสงสาร
นิยามตามวิภังคสูตร:
- ชรา: ความแก่ ความคร่ำคร่า ฟันหลุด ผมหงอก หนังเหี่ยว อินทรีย์เสื่อมถอย — ของสัตว์นั้นๆ ในหมู่สัตว์นั้นๆ
- มรณะ: ความเคลื่อน ความแตกทำลาย ความตาย กาลกิริยา ความแตกแห่งขันธ์ ความทอดทิ้งซากศพ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์
- ตามด้วย “โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส” — ความโศก ร่ำไห้ เจ็บปวด เสียใจ คับแค้น ซึ่งรวมเป็น “กองทุกข์ทั้งสิ้น”
- ชรามรณะเกิดจาก ชาติ (การเกิด) → ถ้าไม่เกิด ก็ไม่มีชรามรณะ นี่คือหัวใจของปฏิจจสมุปบาท
- ทุกขสัจ ครอบคลุมชรามรณะไว้ด้วย — “ชาติปิ ทุกขา ชรา ปิ ทุกขา มรณัมปิ ทุกขัง”