สังขาร (saṅkhāra) ในบริบทปฏิจจสมุปบาท คือสิ่งปรุงแต่งที่เกิดจากอวิชชา — องค์ที่ 2 ในปฏิจจสมุปบาท เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ
นิยามตามวิภังคสูตร:
- สังขาร 3 ในปฏิจจสมุปบาท: กายสังขาร (ปรุงแต่งทางกาย), วจีสังขาร (ปรุงแต่งทางวาจา), จิตตสังขาร/มโนสังขาร (ปรุงแต่งทางใจ)
- เกิดจากอวิชชา → สังขาร → วิญญาณ: อวิชชาทำให้ปรุงแต่งกรรมใหม่สะสมต่อไป
- สังขารขันธ์ ในขันธ์ 5: ครอบคลุมกว้างกว่า — เจตสิกทั้งหลาย (เจตนา มนสิการ ฯลฯ) ยกเว้นเวทนาและสัญญา
- สังขาร = สังขตธรรม ในความหมายกว้าง: สิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ทั้งรูปและนาม — ใช้ในบริบทอนิจจัง-อนัตตา
- อวิชชาดับ สังขารก็ดับ — ตามสายดับในปฏิจจสมุปบาท