อนัตตา

อนัตตา (Anattā) — ความไม่ใช่ตัวตน

หนึ่งในไตรลักษณ์ (อนิจจัง / ทุกขัง / อนัตตา) — สรรพสิ่งโดยเฉพาะขันธ์ 5 ไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา

หลักวินิจฉัย “ไม่ใช่อัตตา”

จากจูฬสัจจกสูตร: ถ้าขันธ์เป็น “ตัวเรา” จริง ต้องบังคับบัญชาได้ (“จงเป็นอย่างนี้ อย่าเป็นอย่างนั้น”) — แต่บังคับไม่ได้ จึงไม่ใช่อัตตา
สูตรพิจารณามาตรฐาน: “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์มีความแปรปรวน ไม่ควรเห็นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวเรา”

รูปแบบสักกายทิฏฐิ (ความเห็นว่ามีตัวตน)

จากจูฬเวทัลลสูตร: ปุถุชนเห็นขันธ์แต่ละกองเป็นตัวตน 4 แบบ (เห็นรูปเป็นตน / ตนมีรูป / รูปในตน / ตนในรูป) × 5 ขันธ์ = สักกายทิฏฐิ 20

ที่ปรากฏเด่น

• คำสอนหลักที่พระอัสสชิสรุป: “ขันธ์ 5 ไม่เที่ยง ไม่ใช่ตัว” (จูฬสัจจกสูตร)
• มหาตัณหาสังขยสูตร: แม้วิญญาณก็ไม่ใช่อัตตาที่ยืนเที่ยง (หักทิฏฐิพระสาติ)
• “สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา — ธรรมทั้งปวงไม่ใช่ตัวตน”