ทุกข์ในแง่อริยสัจ — ความทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ ความบีบคั้น ไม่ใช่แค่ความเจ็บปวด แต่หมายถึงสภาวะของสิ่งปรุงแต่งทั้งหมด
- ทุกข์อริยสัจข้อแรก (ariyasacca-4 (อริยสัจ 4)): กำหนดรู้ทุกข์ (ปริญญา) ไม่ใช่กำจัดทุกข์
- ทุกข์ 3 ประเภท:
- ทุกขทุกข์ — ความเจ็บปวดโดยตรง เช่น ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ
- วิปริณามทุกข์ — ทุกข์จากความเปลี่ยนแปลง เช่น ของรักพลัดพราก สิ่งที่ชอบเปลี่ยนไป
- สังขารทุกข์ — ทุกข์ที่ซ่อนในสภาพปรุงแต่ง สิ่งปรุงแต่งทั้งปวงเป็นทุกข์โดยธรรมชาติ
- อุปาทานขันธ์ 5 เป็นทุกข์: khandha-5 (ขันธ์ 5) ที่ถูกยึดมั่น (upadana-4 (อุปาทาน 4)) คือทุกข์ — นี่คือนิยามทุกข์ที่ครอบคลุมที่สุด
- ทุกข์กับไตรลักษณ์: ทุกข์เป็นหนึ่งในสามลักษณ์ (anicca (อนิจจัง) anatta (อนัตตา)) ที่พิจารณาเพื่อเบื่อหน่ายคลายยึด (นิพพิทา → วิราคะ → วิมุตติ)
- เหตุของทุกข์: ตัณหา (tanha (ตัณหา)) คือสมุทัยสัจ; อวิชชาเป็นรากลึกกว่า (paticcasamuppada (ปฏิจจสมุปบาท))
โยง: ariyasacca-4 (อริยสัจ 4) · khandha-5 (ขันธ์ 5) · tanha (ตัณหา) · nibbana (นิพพาน) · anicca (อนิจจัง) · anatta (อนัตตา)