ทุติยวรรค (มารสังยุต)

ทุติยวรรค เป็นวรรคที่สองของมารสังยุต (Mārasaṃyutta) ในสคาถวรรค สังยุตตนิกาย ประกอบด้วย 10 สูตร (SN 4.11–4.20) บันทึกเหตุการณ์ที่มารผู้มีบาปเข้ามาทดสอบ ยั่วยุ หรือขัดขวางพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยรูปแบบต่าง ๆ ทั้งการกลิ้งศิลา แปลงเป็นสัตว์และบุคคล ดลใจผู้อื่น และชักชวนให้ครองราชย์ ทรงรู้ทันทุกครั้งแล้วตอบด้วยพระคาถาหรือคำตอบตรง มารเป็นทุกข์เสียใจทุกครั้งแล้วอันตรธานไป สูตรหลายสูตรในวรรคนี้เกิดที่ราชคฤห์ สาวัตถี เวสาลี และแคว้นโกศล

SN 4.11 ปาสาณสูตร (ข้อ ๔๔๖–๔๔๘) — มารกลิ้งศิลาหวังให้สะดุ้ง

สถานที่: ภูเขาคิชฌกูฏ กรุงราชคฤห์ — กลางคืนเดือนมืด ฝนพรำ

พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งในที่แจ้งกลางคืน มารต้องการให้เกิดความกลัวและขนพองสยองเกล้า จึงกลิ้งก้อนหินใหญ่ ๆ เข้ามาใกล้ที่ประทับ
ทรงรู้ทันแล้วตรัสด้วยพระคาถาว่า: “แม้ถึงว่าท่านจะพึงกลิ้งภูเขาคิชฌกูฏหมดทั้งสิ้น ความหวั่นไหวก็จะไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบแน่แท้”
มารเป็นทุกข์เสียใจแล้วอันตรธาน

SN 4.12 สีหสูตร (ข้อ ๔๔๙–๔๕๑) — ว่าด้วยบันลือสีหนาท

สถานที่: เชตวันวิหาร อารามอนาถบิณฑิกเศรษฐี กรุงสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่บริษัทหมู่ใหญ่ มารต้องการยังปัญญาจักษุของผู้ฟังให้พินาศ จึงเข้ามาทูลด้วยคาถาว่า “ท่านบันลือสีหนาทในบริษัท องอาจดุจราชสีห์ แต่ยังมีผู้ต่อสู้ท่านได้ หรือท่านเข้าใจว่าชนะแล้วหรือ”
ทรงตอบ: “ตถาคตเป็นมหาวีรบุรุษ บรรลุทสพลญาณ ข้ามตัณหาอันเป็นเหตุข้องในโลกเสียได้ บันลือสีหนาทโดยแท้”
นัยธรรม: ทสพลญาณ + ข้ามพ้นตัณหา = อำนาจสีหนาทอันแท้จริง

SN 4.13 สกลิกสูตร (ข้อ ๔๕๒–๔๕๔) — พระบาทถูกสะเก็ดหิน ทรงอดทน

สถานที่: มัททกุจฉิมิคทายวัน กรุงราชคฤห์

พระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกสะเก็ดหินเจาะ เวทนาอันยิ่ง แรงกล้า เผ็ดร้อน เกิดขึ้นในพระสรีระ ทรงมีพระสติสัมปชัญญะอดกลั้น สำเร็จสีหไสยาสน์ (นอนตะแคงขวา)
มารเข้ามาเย้ยด้วยคาถาว่า “ท่านนอนด้วยความเขลา หรือมัวเมาคิดกาพย์กลอนอยู่ ประโยชน์ทั้งหลายไม่มีมา นี่อะไร ท่านหลับทีเดียวหรือ”
ทรงตอบ: “เราบรรลุประโยชน์แล้วปราศจากความโศก นอนรำพึงด้วยความเอ็นดูในสัตว์ทั้งปวง ผู้ปราศจากลูกศร (กิเลส) แล้วย่อมหลับได้ — ไม่พบเห็นความเสื่อมอะไรในโลก”

SN 4.14 ปฏิรูปสูตร (ข้อ ๔๕๕–๔๕๗) — ว่าด้วยทรงตั้งอยู่ในธรรมที่ควรสอน

สถานที่: ศาลาหลังหนึ่งในพราหมณคาม แคว้นโกศล — ทรงแสดงธรรมแก่คฤหัสถ์บริษัทหมู่ใหญ่

มารต้องการยังปัญญาจักษุให้พินาศ จึงทูลถามด้วยคาถาว่า “ท่านพร่ำสอนผู้อื่นด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นไม่สมควรแก่ท่าน อย่าได้ข้องอยู่ในความยินดียินร้าย” (หมายจะยั่วให้ขัดแย้งกับคำสอนของตน)
ทรงตอบ: “พระสัมพุทธเจ้ามีปกติอนุเคราะห์ด้วยจิตอันเกื้อกูล ทรงพร่ำสอนผู้อื่นด้วยสิ่งใด ตถาคตมีจิตหลุดพ้นจากความยินดียินร้ายในสิ่งนั้นแล้ว”

SN 4.15 มานสสูตร (ข้อ ๔๕๘–๔๖๐) — ว่าด้วยบ่วงใจ

สถานที่: เชตวันวิหาร กรุงสาวัตถี

มารทูลด้วยคาถาว่า “บ่วงใดมีใจไปได้ในอากาศ เที่ยวไปอยู่ ข้าพระองค์จักคล้องพระองค์ด้วยบ่วงนั้น ท่านไม่พ้นเรา”
ทรงตอบ: “เราหมดความพอใจในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันเป็นของรื่นรมย์ใจแล้ว — แน่ะมาร เรากำจัดท่านได้แล้ว”
นัยธรรม: บ่วงมารทำงานผ่านอารมณ์ 5 เมื่อตัณหาในอารมณ์สิ้น บ่วงก็ไม่มีที่เกาะ

SN 4.16 ปัตตสูตร (ข้อ ๔๖๑–๔๖๔) — มารแปลงเป็นโค รบกวนขณะทรงสอนอุปาทานขันธ์

สถานที่: เชตวันวิหาร กรุงสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้งด้วยธรรมีกถาเกี่ยวด้วยอุปาทานขันธ์ ๕ มารต้องการยังปัญญาจักษุให้พินาศ จึงแปลงเป็นโคเดินไปยังที่วางบาตร ภิกษุกลัวโคจะทำบาตรแตก
ทรงบอกภิกษุว่า “นั่นมิใช่โค นั่นเป็นมารผู้มีบาป” แล้วตรัสด้วยพระคาถาว่า: “พระอริยสาวกย่อมเบื่อหน่ายในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ว่า ‘เราไม่ใช่นั่น นั่นไม่ใช่ของเรา’ แม้มารและเสนามารแสวงหาก็ไม่พบอริยสาวกผู้เบื่อหน่ายแล้ว ผู้มีอัตภาพอันเกษมล่วงพ้นสังโยชน์ทั้งปวงแล้ว”
นัยธรรม: อนัตตาในขันธ์ 5 = ช่องว่างที่มารหาไม่เจอ

SN 4.17 อายตนสูตร (ข้อ ๔๖๕–๔๖๖) — มารร้องเสียงดังเหมือนแผ่นดินถล่ม

สถานที่: กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน กรุงเวสาลี

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังภิกษุให้เห็นแจ้งด้วยธรรมีกถาเกี่ยวด้วยผัสสายตนะ ๖ มารร้องเสียงดังพิลึกพึงกลัวประดุจแผ่นดินถล่มในที่ใกล้
ภิกษุตกใจว่าแผ่นดินจะถล่ม ทรงบอกว่า “แผ่นดินไม่ถล่ม นั่นมารผู้มีบาป” แล้วตรัสด้วยพระคาถาว่า: “รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ทั้งสิ้น เป็นโลกามิสอันแรงกล้า โลกหมกมุ่นอยู่ในอารมณ์เหล่านี้ ส่วนสาวกของพระพุทธเจ้ามีสติก้าวล่วงโลกามิสและบ่วงมารแล้ว รุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์”
นัยธรรม: ผัสสายตนะ ๖ เป็นทางเข้าของมาร สติเป็นเครื่องก้าวล่วง

SN 4.18 ปิณฑิกสูตร (ข้อ ๔๖๗–๔๖๙) — มารดลใจไม่ให้ชาวบ้านถวายบิณฑบาต

สถานที่: ปัญจสาลคาม (บ้านพราหมณ์) แคว้นมคธ

ทรงเสด็จบิณฑบาตในปัญจสาลคามในวันมีนักขัตฤกษ์แจกของแก่เด็ก มารดลใจพราหมณ์คฤหบดีชาวปัญจสาลคาม ทำให้ทรงได้รับบาตรเปล่ากลับมา
มารเข้ามาเย้ยว่า “สมณะ ท่านได้บิณฑบาตบ้างไหม” แล้วเสนอจะพาเสด็จกลับไปรับบิณฑบาตอีกครั้ง
ทรงตอบ: “มารมาขัดขวางตถาคต ได้ประสบสิ่งมิใช่บุญแล้ว … พวกเราไม่มีความกังวล ย่อมอยู่เป็นสุขสบาย พวกเราจักมีปีติเป็นภักษาดุจอาภัสสรเทพ”
นัยธรรม: ผู้สิ้นความกังวล (อุปาทาน) มีปีติเป็นอาหารฝ่ายนาม — ไม่ต้องพึ่งบิณฑบาตพระอรหันต์ใจยังเป็นสุขแม้ไม่ได้อาหาร

SN 4.19 กัสสกสูตร (ข้อ ๔๗๐–๔๗๔) — มารแปลงเป็นชาวนา อ้างว่าอายตนะ 6 เป็นของมาร

สถานที่: สาวัตถีนิทาน — ทรงยังภิกษุให้เห็นแจ้งด้วยธรรมีกถาเกี่ยวด้วยพระนิพพาน

มารนิรมิตเพศเป็นชาวนา แบกไถใหญ่ ถือปฏักมีด้ามยาว ผมยาวรุงรัง นุ่งผ้าเนื้อหยาบ เท้าเปื้อนโคลน เข้ามาถามหาโค แล้วอ้างว่า “จักษุเป็นของเรา รูปเป็นของเรา อายตนะวิญญาณอาศัยจักษุสัมผัสเป็นของเรา… (ครบอายตนะ ๖ ทั้งหมด) ท่านจะหนีเราไปไหนพ้น”
ทรงตอบรับสมมติแต่พลิกกลับ: “จักษุเป็นของท่าน… แต่ในที่ใดไม่มีจักษุ ไม่มีรูป ไม่มีอายตนะวิญญาณ — ที่นั้นมิใช่ทางดำเนินของท่าน” (ครบ ๖ อายตนะ)
มารทูลด้วยคาถาว่า “ถ้าใจของท่านมีอยู่ในสิ่งใด ท่านก็ไม่พ้นเรา” ทรงตอบ: “สิ่งนั้นไม่มีแก่เรา ชนเหล่านั้นไม่ใช่เรา — ท่านย่อมไม่เห็นแม้ทางของเรา”
นัยธรรม: นิพพาน = ที่ที่มารเข้าไม่ถึง เพราะไม่มีอายตนะที่จะเป็นทางดำเนินของมาร

SN 4.20 รัชชสูตร (ข้อ ๔๗๕–๔๗๗) — มารยุให้ทรงครองราชย์โดยธรรม ทรงปฏิเสธ

สถานที่: กระท่อมอันตั้งอยู่ในป่า ในประเทศหิมวันต์ แคว้นโกศล

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปริวิตกพักผ่อนอยู่ในที่ลับว่า “เราจะสามารถเสวยรัชสมบัติโดยธรรม โดยที่ไม่เบียดเบียน ไม่ทำผู้อื่นให้เสื่อม ไม่เศร้าโศกได้หรือไม่”
มารทราบพระดำริด้วยจิต จึงเข้ามาทูลชักชวนให้เสวยรัชสมบัติโดยธรรม อ้างว่าทรงบำเพ็ญอิทธิบาท ๔ จนสามารถอธิษฐานให้ภูเขาหิมพานต์เป็นทองคำได้
ทรงตอบด้วยพระคาถาว่า: “ภูเขาทองคำล้วนมีสีสุกปลั่ง ถึงสองเท่าก็ยังไม่พอแก่บุคคลหนึ่ง บุคคลทราบดังนี้แล้วพึงประพฤติสงบ — ผู้ได้เห็นทุกข์มีกามเป็นเหตุ ไฉนจะพึงน้อมใจในกามเล่า บุคคลทราบอุปธิว่าเป็นเครื่องข้องในโลกแล้ว พึงศึกษาเพื่อกำจัดอุปธินั้นเสีย”
นัยธรรม: แม้ราชสมบัติโดยธรรมก็ยังเป็นอุปธิ — ทรงเลือกทางนิพพานเหนือทางโลกิยะ

ความสำคัญ / โยง

ทุติยวรรคเน้นความหลากหลายของกลอุบายมาร: ขู่กลัว (กลิ้งหิน/ร้องเสียงดัง), ใช้ถ้อยคำยั่วยุ (สีหนาท/ปฏิรูป), แปลงรูปหลอกตา (โค/ชาวนา), ดลใจผู้อื่น (ปิณฑิก), และใช้เหตุผลชักชวน (รัชช) — ทรงรู้ทันทุกรูปแบบ
SN 4.13 (สกลิกสูตร) โดดเด่น: บันทึกเหตุการณ์จริงที่พระบาทถูกสะเก็ดหิน แสดงความอดทนด้วยสติสัมปชัญญะ ไม่ใช่เหตุการณ์ที่มารเพียงทดสอบจิตใจ
SN 4.19 (กัสสกสูตร) สำคัญทางทฤษฎี: แสดงว่าอายตนะ ๖ เป็นอาณาเขตของมาร (โลกฝ่ายปรุงแต่ง) ส่วนนิพพานคือที่พ้นอาณาเขตมาร
เชื่อมโยง: ตัณหา, อุปธิ, อุปาทานขันธ์ ๕, นิพพาน, สติ, อนัตตา
สถานที่ในวรรค: สูตร 11 ที่คิชฌกูฏราชคฤห์; สูตร 12, 15, 16 ที่เชตวันสาวัตถี; สูตร 13 ที่มัททกุจฉิราชคฤห์; สูตร 14, 20 ในแคว้นโกศล; สูตร 17 ที่เวสาลี; สูตร 18 ที่ปัญจสาลคามมคธ; สูตร 19 สาวัตถีนิทาน

ห้องสมุดพระไตรปิฎก

รายการหน้า