มาร

มาร (Māra) — มารผู้มีบาป (ปาปิมา)

เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี (สวรรค์ชั้นสูงสุดของกามภพ) ผู้คอยขัดขวางการบรรลุธรรม — เป็นสัญลักษณ์ของกิเลสและความติดข้องในภพด้วย

บทบาทในพระสูตร

• พรหมนิมันตนิกสูตร: เข้าสิงพรหมปาริสัชชะ ห้ามพระพุทธเจ้าคัดค้านพกพรหม และห้ามแสดงธรรม → ทรงตอบ “เรารู้จักท่าน ท่านคือมาร”
• มารตัชชนียสูตร: เข้าไปในท้องพระโมคคัลลานะ → ถูกรู้ทันและคุกคาม; พระเถระเล่าว่าอดีตชาติตนเคยเป็น ทูสีมาร (มารปัจจุบันเป็นหลาน) ผู้ทำร้ายพระวิธุระสาวกของพระกกุสันธพุทธเจ้า แล้วตกมหานรก
• ปรากฏขัดขวางตั้งแต่ก่อนตรัสรู้ และพยายามทูลให้ปรินิพพาน (มหาปรินิพพานสูตร)

นัยธรรม

“มาร” ในความหมายกว้าง = สิ่งที่ฆ่าความดี เช่น กิเลสมาร ขันธมาร มัจจุมาร อภิสังขารมาร เทวปุตตมาร — การ “ตัดกระแสมาร” (จูฬโคปาลสูตร) คือพ้นจากวัฏฏะ