ธาตุ 5 (Pañca dhātuyo)
การแยกกาย/รูปเป็นธาตุ 5 เพื่อเห็นว่าไม่ใช่ตัวตน (จากมหาราหุโลวาทสูตร)
- ปฐวีธาตุ (ดิน) — ของแข็ง: ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ กระดูก ฯลฯ
- อาโปธาตุ (น้ำ) — เอิบอาบ: ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ น้ำตา ฯลฯ
- เตโชธาตุ (ไฟ) — ร้อน: ไฟให้อบอุ่น/ทรุดโทรม/ย่อยอาหาร
- วาโยธาตุ (ลม) — พัดไหว: ลมขึ้น-ลง ลมในท้อง ลมหายใจ ฯลฯ
- อากาสธาตุ (ช่องว่าง) — ช่อง: ช่องหู จมูก ปาก ท้อง ฯลฯ
ความสำคัญ
- 4 ข้อแรก = มหาภูตรูป 4 + อากาสธาตุ
- ทั้งภายในและภายนอกเป็นธาตุเดียวกัน → เห็นว่า “ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่ตัวตน” (อนัตตา) → คลายกำหนัด
- ใช้เป็นกรรมฐาน “ภาวนาให้ใจเสมอด้วยธาตุ” — ผัสสะที่ชอบ/ชังจะไม่ครอบงำจิต (ดุจแผ่นดินไม่รังเกียจของที่ทิ้งลง)