ปาสราสิสูตร (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สูตรที่ ๒๖ — “อริยปริเยสนา” การแสวงหาที่ประเสริฐ)
พระพุทธเจ้า ทรงเล่าประวัติการตรัสรู้ของพระองค์เองที่อาศรมพราหมณ์ชื่อรัมมกะ เมืองสาวัตถี — สูตรอัตชีวประวัติพระพุทธเจ้าที่สำคัญที่สุดสูตรหนึ่ง
การแสวงหา 2 อย่าง
- อนริยปริเยสนา (ไม่ประเสริฐ): ตนมีชาติ-ชรา-พยาธิ-มรณะ-โศก-สังกิเลส ก็ยังแสวงหาสิ่งที่เป็นชาติ-ชรา-ฯลฯ เพิ่ม (บุตร ภรรยา ทาส ทอง เงิน ฯลฯ → ติด อุปธิ)
- อริยปริเยสนา (ประเสริฐ): รู้โทษของชาติ-ชรา-ฯลฯ แล้วแสวงหา พระนิพพาน (ไม่เกิด-ไม่แก่-ไม่ป่วย-ไม่ตาย-ไม่โศก-ไม่เศร้าหมอง)
ก่อนตรัสรู้ — แสวงหาแบบไม่ประเสริฐ
สมัยเป็นโพธิสัตว์ ทรงตระหนักว่ายังหลงแสวงหาสิ่งมีชาติเป็นธรรมดา จึงตัดสินใจออกบวช “เมื่อพระบิดา-มารดาทรงกันแสง”
ไปหา 2 ดาบส
- อาฬารดาบส — สอนได้แค่ อากิญจัญญายตนสมาบัติ (อรูปฌาน 3) → “ไม่เป็นไปเพื่อนิพพิทา วิราคะ … นิพพาน” ลาจากไป
- อุททกดาบส — สอนได้แค่ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ (อรูปฌาน 4) → ยังไม่ใช่นิพพาน ลาจากไป
ตรัสรู้ที่อุรุเวลา
เดินมาถึงอุรุเวลาเสนานิคม เห็นภูมิภาคน่ารื่นรมย์ → บำเพ็ญเพียร → บรรลุพระนิพพานครบทั้ง 6 ขั้น (ที่ไม่เกิด-ไม่แก่-ไม่ป่วย-ไม่ตาย-ไม่โศก-ไม่เศร้าหมอง) → “วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นที่สุด”
ทรงตรึกว่าจะแสดงธรรมไหม
ทรงเห็นว่า “ธรรมที่บรรลุนี้ลึก เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก … สัตว์ติดอาลัย ยากที่จะเห็นปฏิจจสมุปบาท และนิพพาน” → จิตน้อมไปทาง “ขวนขวายน้อย” (ไม่แสดงธรรม)
สหัมบดีพรหมอาราธนา
สหัมบดีพรหมรู้พระดำริ จึงปรากฏตัวอาราธนา 3 ครั้ง:
“สัตว์ผู้มีกิเลสดุจธุลีน้อย มีอยู่ เพราะไม่ได้สดับธรรม สัตว์เหล่านั้นจึงเสื่อม ผู้รู้ธรรมจักมีอยู่”
“ขอเปิดประตูอมฤตนคร…”
ตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ — อุปมาบัว 3 ระดับ
- บัวอยู่ใต้น้ำ · บัวเสมอน้ำ · บัวพ้นน้ำ = สัตว์ 3 ระดับ มีทั้งกิเลสน้อย-มาก, อินทรีย์กล้า-อ่อน, สอนง่าย-ยาก → จึงทรงรับอาราธนา “เปิดประตูอมฤต”
โปรดปัญจวัคคีย์
ทรงทราบว่าอาฬาร/อุททกะตายแล้ว → ระลึกปัญจวัคคีย์ ที่อิสิปตนะ เมืองพาราณสี
ระหว่างทางพบ อุปกอาชีวก ตรัสคาถา “เราเป็นอรหันต์ผู้ยอดเยี่ยม ไม่มีผู้เสมอ ในโลกทั้งเทวโลก” — อุปกะสั่นหัวเดินจากไป
ถึงปัญจวัคคีย์ — ทรงยืนยัน 3 ครั้งจนยอมรับ → ปัญจวัคคีย์บรรลุพระอรหันต์ทั้งหมด
ความสำคัญ
แหล่งสำคัญที่สุดของ “การแสวงหาที่ประเสริฐ” + อัตชีวประวัติพระพุทธเจ้า (ก่อนตรัสรู้→ตรัสรู้→อาราธนา→ปฐมเทศนา) — มีอุปมาบัว 3 ระดับและอุปมาเนื้อติดบ่วง เป็นจุดเด่น ปิดด้วยฌาน 8 + สัญญาเวทยิตนิโรธ = “ที่มารไปไม่ถึง” (เหมือนนิวาปสูตร)
ที่อ้างอิง
มมร เล่ม 18 (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ โอปัมมวรรค) ข้อ ๓๑๒–๓๒๘ | ม.มู. ๑๒
แหล่งสรุป: แหล่ง-ปาสราสิสูตร