ห้องสมุดพระไตรปิฎก

ปฐมวรรค (พรหมสังยุต)

Properties1
tagsสังยุตตนิกาย, สคาถวรรค, พรหมสังยุต, พรหม

อ่านราว 2 นาที

ปฐมวรรค เป็นวรรคแรกของพรหมสังยุต (Brahmasaṃyutta) ในสคาถวรรค สังยุตตนิกาย ประกอบด้วย 10 สูตร สูตรต้น (6.1–6.5) บันทึกปฏิสัมพันธ์ระหว่างพระผู้มีพระภาคเจ้ากับท้าวสหัมบดีพรหมและพรหมต่างๆ ซึ่งมีทั้งฝ่ายสัมมาทิฏฐิและฝ่ายมิจฉาทิฏฐิ สูตรหลัง (6.6–6.10) มีธีมเรื่องการประมาทของพรหม การใส่ร้ายพระสาวก และผลกรรมหนักที่ตามมา เหตุการณ์เกิดที่เชตวันสาวัตถีเป็นหลัก ยกเว้น SN 6.1–6.2 ที่เกิดที่อุรุเวลาช่วงตรัสรู้ใหม่

SN 6.1 อายาจนสูตร (ข้อ ๕๕๕–๕๕๘) — อาราธนาให้แสดงธรรม

สถานที่: ต้นอชปาลนิโครธ แถบฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา อุรุเวลา — หลังตรัสรู้ใหม่ๆ

  • ทรงพิจารณาธรรมที่ตรัสรู้ว่าลึกซึ้งเห็นได้ยาก หมู่สัตว์ยินดีในอาลัย ไม่อาจรู้ทั่วถึง พระหฤทัยจึงน้อมไปเพื่อขวนขวายน้อย ไม่ทรงแสดงธรรม
  • สหัมบดีพรหมทราบด้วยใจ คิดว่า “โลกจะฉิบหาย” อันตรธานจากพรหมโลกมาปรากฏเฉพาะพระพักตร์ คุกชาณุมณฑลกราบทูลอาราธนา: “สัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ ขอทรงเปิดประตูอมตะเถิด”
  • ทรงเล็งดูโลกด้วยพระพุทธจักษุ เห็นสัตว์มีอินทรีย์แก่กล้า/อ่อน เปรียบดังดอกบัวบางเหล่าพ้นน้ำแล้ว จึงทรงตอบรับ: “ประตูอมตะเราเปิดแล้วเพราะท่าน ชนผู้ฟังจงหลั่งศรัทธามา”
  • สูตรนี้สำคัญมาก — บันทึกจุดหักเหที่พระพุทธเจ้าทรงตัดสินพระทัยแสดงธรรมโปรดสัตว์

SN 6.2 คารวสูตร (ข้อ ๕๕๙–๕๖๒) — ทรงเคารพธรรม

สถานที่: ต้นอชปาลนิโครธ ริมแม่น้ำเนรัญชรา อุรุเวลา — ช่วงตรัสรู้ใหม่ๆ

  • ทรงพิจารณาว่าควรสักการะเคารพผู้ใดอาศัยอยู่ ทรงตรวจดูทั่วโลกพร้อมเทวโลก มารโลก พรหมโลก ไม่พบสมณพราหมณ์ใดที่ถึงพร้อมด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะยิ่งกว่าพระองค์ จึงทรงดำริว่าควรเคารพธรรมที่ตรัสรู้นั้นแหละอาศัยอยู่
  • สหัมบดีพรหมทราบด้วยใจ มาปรากฏแล้วอนุโมทนา: “พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทั้งอดีต อนาคต ปัจจุบัน ล้วนทรงเคารพพระสัทธรรม — ข้อนี้เป็นธรรมดาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย กุลบุตรผู้รักตนควรเคารพพระสัทธรรม”

SN 6.3 พรหมเทวสูตร (ข้อ ๕๖๓–๕๖๕) — พรหมเทวะโปรดมารดา

สถานที่: เชตวันวิหาร อารามอนาถบิณฑิกเศรษฐี สาวัตถี

  • ท่านพระพรหมเทวะ บุตรของนางพราหมณีผู้ถือบูชาบิณฑะแก่พรหมเป็นนิตย์ ออกบวชแล้วบรรลุอรหัตตผลในเร็ววัน ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง
  • วันหนึ่งท่านเข้าไปบิณฑบาตในเรือนมารดา แม่ยังคงจัดบูชาพรหมอยู่โดยไม่ถวายอาหารแก่ท่าน
  • สหัมบดีพรหมปรากฏในอากาศกล่าวคาถาให้นางสลดใจ: “พรหมโลกอยู่ไกลจากนี้ ภักษาของพรหมไม่ใช่เช่นนี้ — ท่านพระพรหมเทวะผู้หมดอุปธิ ถึงความเป็นอติเทพ สมควรรับบิณฑบาตที่สำหรับบูชาพรหมของท่าน” จนนางพราหมณีตั้งทักษิณาในท่าน

SN 6.4 พกสูตร (ข้อ ๕๖๖–๕๗๒) — โปรดพกพรหม

สถานที่: เชตวันวิหาร สาวัตถี (ทรงเสด็จไปพรหมโลก)

  • พกพรหมเกิดทิฏฐิชั่วช้าว่า “ฐานะแห่งพรหมนี้เที่ยง ยั่งยืน ไม่เกิดไม่แก่ไม่ตาย ไม่จุติไม่อุปบัติ — อุบายออกไปอย่างอื่นไม่มี” (สัสสตทิฏฐิ)
  • ทรงทราบด้วยพระทัย อันตรธานไปปรากฏในพรหมโลก ทรงตรัสว่าพกพรหมถึงความโง่เขลา กล่าวสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง ฯลฯ
  • ทรงระลึกถึงบุรพกรรมของพกพรหม 4 ประการ (ให้น้ำดื่มแก่คนระหาย / ช่วยคนถูกโจรจับ / ขับไล่นาคร้าย / เคยเป็นอาจารย์ที่พระโพธิสัตว์เป็นศิษย์ชื่อกัปปมาณพ) จนพกพรหมยอมรับว่าพระองค์ทรงรู้ยิ่งกว่า

SN 6.5 อปาทิฏฐิสูตร (ข้อ ๕๗๓–๕๘๕) — พระสาวก 4 ทรมานพรหม

สถานที่: เชตวันวิหาร สาวัตถี (ทรงเสด็จพรหมโลก)

  • พรหมองค์หนึ่งมีทิฏฐิว่า “สมณะหรือพราหมณ์ที่จะมาถึงพรหมโลกนี้ได้ไม่มี”
  • ทรงทราบ อันตรธานปรากฏในพรหมโลก ประทับนั่งขัดสมาธิในเวหาเบื้องบนพรหม เข้าเตโชธาตุกสิณ รัศมีล่วงพรหมโลกทั้งสิ้น
  • ต่อมาพระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสป พระมหากัปปีนะ และพระอนุรุทธะ ต่างรู้แล้วตามมาปรากฏในพรหมโลก อาศัยทิศทั้ง 4 เข้าเตโชธาตุกสิณ
  • พระโมคคัลลานะกล่าวคาถาถามพรหมว่าทิฏฐิเก่ายังมีอยู่หรือ — พรหมยอมรับว่าไม่มีแล้ว ในที่สุดพรหมตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล

SN 6.6 ปมาทสูตร (ข้อ ๕๘๖–๕๙๑) — พรหมผู้ประมาท

สถานที่: สาวัตถี นิทาน (สาวัตถีนิทาน)

  • สุพรหมปัจเจกพรหมและสุทธาวาสปัจเจกพรหมยืนพิงบานประตูเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าขณะทรงพักกลางวัน สุพรหมชวนกันไปยังพรหมโลกที่บริบูรณ์ดีแต่พรหมอยู่ด้วยความประมาท
  • พรหมนั้นนิรมิตตนเป็นพันตนอวดฤทธิ์ — สุพรหมนิรมิตตนเป็นสองพันตนยิ่งกว่า แล้วกล่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้ามีฤทธิ์มากกว่าทั้งสอง
  • สุพรหมกล่าวคาถาว่า “พระศาสดาผู้มีเมธาดีเห็นโทษในรูป จึงไม่ยินดีในรูป” จนพรหมสลดใจ ต่อมาพรหมนั้นก็ได้ไปสู่ที่บำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้า

SN 6.7 ปฐมโกกาลิกสูตร (ข้อ ๕๙๒–๕๙๓) — พรหมปรารภโกกาลิกภิกษุ

สถานที่: สาวัตถี นิทาน

  • สุพรหมปัจเจกพรหมและสุทธาวาสปัจเจกพรหมยืนพิงบานประตูเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า สุพรหมกล่าวคาถาปรารภพระโกกาลิกภิกษุว่า: “ใครผู้มีปัญญาในโลกจะพึงกำหนดวัดพระขีณาสพผู้มีคุณประมาณมิได้ — ผู้นั้นไม่มีธุตธรรม เป็นปุถุชน”

SN 6.8 ติสสกสูตร (ข้อ ๕๙๔–๕๙๕) — พรหมปรารภกตโมรกติสสกภิกษุ

สถานที่: สาวัตถี นิทาน

  • สุพรหมและสุทธาวาสปัจเจกพรหมยืนพิงประตูเช่นเดิม คราวนี้สุทธาวาสปัจเจกพรหมกล่าวคาถาปรารภกตโมรกติสสกภิกษุในทำนองเดียวกัน: “ใครผู้มีปัญญาจะกำหนดวัดพระขีณาสพผู้มีคุณประมาณมิได้ — ผู้นั้นไม่มีปัญญา”

SN 6.9 ตุทุพรหมสูตร (ข้อ ๕๙๖–๕๙๗) — ตุทุปัจเจกพรหมเตือนโกกาลิก

สถานที่: เชตวันวิหาร สาวัตถี

  • พระโกกาลิกภิกษุอาพาธหนัก ตุทุปัจเจกพรหม (อดีตพระอุปัชฌาย์ของโกกาลิกที่บรรลุอนาคามิผลไปเกิดในพรหมโลก) มาปรากฏในเวหาสกลางดึก เตือนว่า “จงทำจิตให้เลื่อมใสในพระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะ เพราะท่านทั้งสองเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก”
  • โกกาลิกปฏิเสธ พระพรหมจึงกล่าวคาถาว่า “วาจาเป็นศัสตราในปาก ผู้ใดสรรเสริญผู้ควรติ หรือติผู้ควรสรรเสริญ ย่อมสั่งสมโทษด้วยปาก — ผู้ทำใจประทุษร้ายในท่านผู้ปฏิบัติดี มีโทษหนักกว่าการปราชัยด้วยทรัพย์ทั้งหมดในการพนัน”

SN 6.10 ทุติยโกกาลิกสูตร (ข้อ ๕๙๘–๖๐๕) — โกกาลิกตกปทุมนรก

สถานที่: เชตวันวิหาร สาวัตถี

  • พระโกกาลิกภิกษุเข้าเฝ้าทูลใส่ร้ายพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะว่า “มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาอันลามก” แม้ทรงห้ามสามครั้งก็ไม่เชื่อ
  • หลังโกกาลิกหลีกไป ฝีขนาดเมล็ดผักกาดผุดขึ้นทั่วกายแล้วโตขึ้นเรื่อยๆ จนแตก หนองเลือดไหล แล้วสิ้นชีพ เข้าถึงปทุมนรกเพราะจิตอาฆาตในพระอัครสาวกทั้งสอง
  • ท้าวสหัมบดีพรหมมาแจ้งข่าวแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเล่าให้ภิกษุฟัง ภิกษุถามประมาณอายุปทุมนรก ทรงอุปมา: เกวียนงา 20 ขารีชาวโกศล คนเก็บทีละเมล็ดทุกร้อยปียังสิ้นก่อนอัพพุทนรกหนึ่ง — 20 อัพพุท = 1 นิรัพพุท … ไล่ลำดับถึง 20 ปุณฑริกนรก = 1 ปทุมนรก ซึ่งโกกาลิกเข้าถึงแล้ว

ความสำคัญ / โยง

มุมมองกราฟ

หน้าที่กล่าวถึง