อานาปานสังยุต
สังยุตว่าด้วย อานาปานสติ (สติกำหนดลมหายใจเข้า-ออก) — 2 วรรค (SN 54) ที่สาวัตถี/เวสาลี
อานาปานสติ 16 ขั้น (4 จตุกกะ) — เจริญบริบูรณ์ → สติปัฏฐาน 4 บริบูรณ์ → โพชฌงค์ 7 บริบูรณ์ → วิชชาวิมุตติบริบูรณ์:
- กายานุปัสสนา (1–4): รู้ลมยาว/สั้น · รู้กองลมทั้งปวง · ระงับกายสังขาร
- เวทนานุปัสสนา (5–8): รู้ปีติ · สุข · จิตตสังขาร · ระงับจิตตสังขาร
- จิตตานุปัสสนา (9–12): รู้จิต · ทำจิตให้บันเทิง · ตั้งมั่น · เปลื้องจิต
- ธัมมานุปัสสนา (13–16): พิจารณาอนิจจัง · วิราคะ · นิโรธ · ปฏินิสสัคคะ
เอกธรรมวรรค (วรรค 1) — ข้อ ๑๓๐๕–๑๓๖๒
- เอกธรรมสูตร — อานาปานสติเป็น “ธรรมอันเอก” ที่เจริญแล้วมีผลมาก
- โพชฌงคสูตร · ผลสูตร 1–2 — อานาปานสติ → โพชฌงค์ 7 → ผล (อรหัตหรืออนาคามี)
- อริฏฐสูตร · กัปปินสูตร — พระมหากัปปินะนั่งสมาธิด้วยอานาปานสติ กายไม่ไหว
- ทีปสูตร — พระพุทธเจ้าตรัสว่าทรงอยู่ด้วยอานาปานสติสมาธิมากในช่วงเข้าพรรษา “กายไม่ลำบาก จักษุไม่ลำบาก” = วิหารธรรมของพระอริยะ/พระตถาคต
- เวสาลีสูตร — ที่เวสาลี ทรงสอนอสุภกัมมัฏฐาน ภิกษุเบื่อกายจนฆ่าตัว/วานกันฆ่าจำนวนมาก → ทรงเปลี่ยนมาสอนอานาปานสติสมาธิ (สงบ ประณีต เป็นสุขวิหาร) แทน
- กิมิลสูตร — ทรงแสดงอานาปานสติ 16 ขั้นแก่พระกิมิละโดยพิสดาร
ทุติยวรรค (วรรค 2) — ข้อ ๑๓๖๓–๑๔๑๐
- อิจฉานังคลสูตร — (เช่นทีปสูตร) อานาปานสติ = วิหารธรรมของพระอริยะ/พรหม/ตถาคต
- โลมสกังภิยสูตร · อานันทสูตร 1–2 · ภิกขุสูตร 1–2 — อานาปานสติ 16 ขั้น ทำสติปัฏฐาน 4-โพชฌงค์ 7-วิชชาวิมุตติให้บริบูรณ์
- สังโยชนสูตร · อนุสยสูตร · อัทธานสูตร · อาสวักขยสูตร — เจริญอานาปานสติเพื่อละสังโยชน์-อนุสัย · รอบรู้สังสารวัฏ · สิ้นอาสวะ
ความสำคัญ: อานาปานสติเป็นกรรมฐานกลางที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญและทรงอยู่เองมาก — เชื่อมสติปัฏฐาน 4→โพชฌงค์ 7→วิมุตติ ครบสาย (= อานาปานสติสูตร ม.อุ. 118)