โพชฌงคสังยุต — วรรคแก่น 3–8
รวม 6 วรรคกลางของโพชฌงคสังยุต ได้แก่ วรรค 3 (อุทายิวรรค) ถึงวรรค 8 (นิโรธวรรค) — ข้อ ๔๓๕–๖๗๒
วรรค 3 — อุทายิวรรค (ข้อ ๔๓๕–๕๐๒)
10 สูตร ที่สาวัตถี — เน้นสาระว่าด้วยชื่อ/นิยาม/มูลเหตุและผลของโพชฌงค์:
- โพธนสูตร — เรียกว่า “โพชฌงค์” เพราะเป็นไปเพื่อตรัสรู้ (ซ้ำจากภิกขุสูตร ปัพพตวรรค)
- เทสนาสูตร — แสดงรายชื่อโพชฌงค์ 7 สั้นๆ
- ฐานิยสูตร — นิวรณ์ 5 เกิดขึ้นและเจริญเพราะมนสิการธรรมที่เป็นที่ตั้งของนิวรณ์นั้นๆ
- อโยนิโสสูตร — อโยนิโสมนสิการ (การกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย) เป็นมูลเหตุให้นิวรณ์เกิด-โพชฌงค์ไม่เกิด
- โยนิโสสูตร — โยนิโสมนสิการ เป็นมูลเหตุให้โพชฌงค์เกิด-นิวรณ์ไม่เกิด
- วุฑฒิสูตร — โพชฌงค์ 7 ย่อมเจริญจากที่นี้ไป
- นิโรธสูตร — โพชฌงค์ 7 ย่อมดับอย่างไร
- นิพเพธสูตร — โพชฌงค์ 7 เพื่อแทงตลอด กองโลภ-กองโทส-กองโมห
- เอกธรรมสูตร — โพชฌงค์ 7 เป็นธรรมเอกที่ควรเจริญ
- อุทายิสูตร — พระอุทายิ (บุคคลชื่อ อุทายิ) เป็นผู้ถามหรือเป็นบุคคลที่ยกมาเป็นตัวอย่าง (ยังไม่ระบุที่มาชัด)
วรรค 4 — นิวรณวรรค (ข้อ ๔๖๓–๕๐๒)
(ต้นฉบับเรียก “นีวรณวรรค” ในอรรถกถา) — 10 สูตร:
- ปฐมกุสลสูตร — ธรรมที่เป็นกุศลทั้งหลายมีความไม่ประมาท (อัปปมาท) เป็นมูล เป็นยอด → ผู้ไม่ประมาทพึงหวังได้ว่าจักเจริญโพชฌงค์ 7
- ทุติยกุสลสูตร — ธรรมที่เป็นกุศลทั้งหลายมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล เป็นยอด → ผู้มีโยนิโสมนสิการพึงหวังได้ว่าจักเจริญโพชฌงค์ 7
- อุปกิเลสสูตร — ทอง 5 อุปกิเลส (เหล็ก/โลหะ/ดีบุก/ตะกั่ว/เงิน) → จิต 5 อุปกิเลส (กามฉันทะ/พยาบาท/ถีนมิทธะ/อุทธัจจกุกกุจจะ/วิจิกิจฉา = นิวรณ์ 5) ทำจิตไม่ควรแก่การงาน-ไม่ผุดผ่อง → โพชฌงค์ 7 ไม่เป็นอุปกิเลสของจิต เจริญแล้วย่อมเป็นไปเพื่อวิชชา-วิมุตติ
- อโยนิโสสูตร / โยนิโสสูตร — (ซ้ำ: อโยนิโส→นิวรณ์; โยนิโส→โพชฌงค์)
- วุฑฒิสูตร — โพชฌงค์เจริญ/ไม่เจริญอย่างไร
- อาวรณานีวรณสูตร — การฟังธรรม → นิวรณ์ดับ → โพชฌงค์เจริญ
- นีวรณาวรณสูตร — นิวรณ์กั้น นิวรณ์ห้าม
- รุกขสูตร — ต้นไม้ขนาดใหญ่ถูกต้นไม้อื่นพัน → กามคุณ (อุปมา)
- นีวรณสูตร — นิวรณ์ทำมืด ทำปัญญาถอย (สัมปชัญญะถอย) ↔ โพชฌงค์ทำจักษุเกิด ทำปัญญาเจริญ นำไปสู่วิชชา-วิมุตติ
วรรค 5 — จักกวัตติวรรค (ข้อ ๕๐๓–๕๒๑)
10 สูตร ที่สาวัตถี:
- วิธาสูตร — สมณะ/พราหมณ์ใดละมานะ 3 (อย่าง) ได้ในอดีต/อนาคต/ปัจจุบัน ล้วนเพราะเจริญโพชฌงค์ 7
- จักกวัตติสูตร — เพราะพระเจ้าจักรพรรดิปรากฏ รัตนะ 7 (จักรแก้ว/ช้างแก้ว/ม้าแก้ว/แก้วมณี/นางแก้ว/คฤหบดีแก้ว/ปริณายกแก้ว) จึงปรากฏ ฉันใด — เพราะพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าปรากฏ รัตนะคือโพชฌงค์ 7 จึงปรากฏ (อุปมาสำคัญ: โพชฌงค์ = รัตนะของพระพุทธเจ้า)
- มารสูตร — โพชฌงค์ 7 ที่มาร/ไม่มาร
- ทุปปัญญสูตร / ปัญญวาสูตร — ผู้ทุปปัญญา/ผู้มีปัญญาเกี่ยวกับโพชฌงค์อย่างไร
- ทลิทธสูตร / อทลิทธสูตร — ผู้ขัดสน/ไม่ขัดสน (ในทางธรรม) กับโพชฌงค์
- อาทิจจสูตร — โพชฌงค์และพระอาทิตย์ (อุปมา)
- ปฐม-ทุติยอังคสูตร — กัลยาณมิตรเป็นองค์ประกอบสำคัญ
วรรค 6 — “หมวด ๖ แห่งโพชฌงค์ที่ ๖” (ข้อ ๕๒๒–๖๔๐)
ชื่อวรรค: ต้นฉบับมมร ใช้คำว่า “หมวด ๖ แห่งโพชฌงค์ที่ ๖” (บรรทัด 6199) ไม่มีชื่อวรรคมาตรฐาน อรรถกถาเรียกว่า “วรรคที่ ๖” เฉยๆ สูตรแรกคือ อาหารสูตร
เนื้อหาหลัก: แสดงอาหาร/มิใช่อาหารของนิวรณ์ 5 และโพชฌงค์ 7 ละเอียดกว่ากายสูตร (ปัพพตวรรค) — เพิ่มมิใช่อาหารด้วย:
| นิวรณ์ | อาหาร (ให้เกิด) | มิใช่อาหาร (ให้ดับ) |
|---|---|---|
| กามฉันทะ | ศุภนิมิต + อโยนิโสมนสิการ | อศุภนิมิต + โยนิโสมนสิการ |
| พยาบาท | ปฏิฆนิมิต + อโยนิโสมนสิการ | เจโตวิมุตติ + โยนิโสมนสิการ |
| ถีนมิทธะ | อรติ-ตันทิ-วิชัมภิตา-ภัตสัมมท-ลีนจิต + อโยนิโสมนสิการ | ความริเริ่ม-พยายาม-บากบั่น + โยนิโสมนสิการ |
| อุทธัจจกุกกุจจะ | ความไม่สงบใจ + อโยนิโสมนสิการ | ความสงบใจ + โยนิโสมนสิการ |
| วิจิกิจฉา | ธรรมที่ตั้งวิจิกิจฉา + อโยนิโสมนสิการ | ธรรมที่เป็นกุศล-อกุศล ฝ่ายดำ-ขาว + โยนิโสมนสิการ |
โพชฌงค์แต่ละข้อ: อาหาร = โยนิโสมนสิการในธรรมที่เป็นที่ตั้ง / มิใช่อาหาร = ไม่กระทำมนสิการในธรรมนั้น
สูตรอื่นในวรรคนี้ได้แก่: สคารวสูตร (พราหมณ์สคารวะ), อภยสูตร, และสูตรชุดซ้ำอื่นๆ
วรรค 7 — อานาปานวรรค (ข้อ ๖๔๑–๖๗๐)
สัญญา 10 แรก สหรคตด้วยโพชฌงค์ 7 — แต่ละสัญญามี 6 สูตร (ผลมาก/ผล2/ประโยชน์มาก/เกษมจากโยคะ/สังเวชมาก/ผาสุกมาก):
| สัญญา | ความหมาย |
|---|---|
| อัฏฐิกสัญญา | กำหนดกระดูก |
| ปุฬวกสัญญา | กำหนดหนอน |
| วินีลกสัญญา | กำหนดสีเขียว |
| วิจฉิททกสัญญา | กำหนดซากขาด |
| อุทธุมาตกสัญญา | กำหนดซากพอง |
| เมตตา | แผ่เมตตา |
| กรุณา | แผ่กรุณา |
| มุทิตา | แผ่มุทิตา |
| อุเบกขา | แผ่อุเบกขา |
| อานาปานสติ | ระลึกลมหายใจ |
ผลที่พึงหวัง: อรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีความยึดถือเหลืออยู่เป็นพระอนาคามี
วรรค 8 — นิโรธวรรค (ข้อ ๖๕๖–๖๗๐)
สัญญา 10 ชุดที่ 2 — สหรคตด้วยโพชฌงค์เช่นกัน (บางส่วนซ้อนกับวรรค 7):
| สัญญา |
|---|
| อสุภสัญญา |
| มรณสัญญา |
| อาหาเรปฏิกูลสัญญา |
| สัพพโลเกอนภิรตสัญญา |
| อนิจจสัญญา |
| อนิจเจทุกขสัญญา |
| ทุกเขอนัตตสัญญา |
| ปหานสัญญา |
| วิราคสัญญา |
| นิโรธสัญญา (สูตรสุดท้ายที่แสดงเต็ม) |
นิโรธสัญญาสูตร (ข้อ ๖๖๕–๖๗๐): ผลมาก-ผล2(อรหัต/อนาคามี)-ประโยชน์มาก-เกษมจากโยคะ-สังเวชมาก-ผาสุกมาก
ความสำคัญ:
- วรรค 6 (“หมวด ๖”) ขยายกายสูตรโดยเพิ่ม “มิใช่อาหาร” ทำให้เห็นทั้งทางสองด้าน — เป็นแผนที่นิวรณ์-โพชฌงค์ที่ครบที่สุด
- จักกวัตติสูตร (วรรค 5) เป็นอุปมาที่โดดเด่น: โพชฌงค์ 7 = รัตนะ 7 ของพระพุทธเจ้า เทียบกับรัตนะ 7 ของจักรพรรดิ
- วรรค 7–8: การปฏิบัติกัมมัฏฐาน 20 สัญญา (10+10) ล้วนเป็น “โพชฌงค์สหรคต” แสดงความกว้างของโพชฌงค์ที่ครอบทั้งอสุภ/พรหมวิหาร/อานาปาน
- โยงต่อ: คิลานวรรค | เปยยาลรวม