สติปัฏฐานสังยุต — อัมพปาลิวรรค (วรรคที่ 1)
วรรคแรกของ สติปัฏฐานสังยุต (SN 47 — ว่าด้วยสติปัฏฐาน 4) ใน มหาวารวรรค (เล่มที่ 5 — โพธิปักขิยธรรม) — 10 สูตร พระพุทธองค์ทรงแสดง ณ อัมพปาลิวัน เวสาลี เป็นส่วนมาก
แกนของวรรค: “สติปัฏฐาน 4 คือ เอกายนมรรค — ทางสายเอกเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์” และ “อัตตทีปา — มีตนเป็นเกาะ มีธรรมเป็นเกาะ โดยเจริญสติปัฏฐาน 4”
- อัมพปาลิสูตร (ข้อ ๖๗๘–๖๘๐) — ณ อัมพปาลิวัน เวสาลี — ทรงแสดงสติปัฏฐาน 4 ให้ภิกษุทั้งหลาย: “พิจารณาเห็นกายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต ธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย”
- เสทกสูตรที่ 1 (ข้อ ๖๘๑–๖๙๑) — อุปมา นักแสดงกล (นฬาการ) ให้ศิษย์ขึ้นยืนบนไม้ไผ่: ศิษย์ว่า “เราจะรักษาอาจารย์ อาจารย์จะรักษาเรา” อาจารย์ปฏิเสธ — ต่างคนต้องรักษาตนเอง → ผู้รักษาตน = ผู้รักษาผู้อื่น → การรักษาตนด้วยสติปัฏฐาน 4 คือการรักษาผู้อื่นด้วย
- เสทกสูตรที่ 2 (ข้อ ๖๙๒–๗๐๑) — ซ้ำนัยเดียวกันกับเสทกสูตรที่ 1 ต่างเพียงรูปแบบการนำเสนอ
- มกกฏสูตร (ข้อ ๗๐๒–๗๐๗) — อุปมา ลิง (มกกฏะ) จับกิ่งไม้ปล่อยกิ่งหนึ่งจับอีกกิ่งหนึ่ง → จิตที่ไม่ได้รับการฝึก ย่อมเที่ยวไป ไม่ตั้งมั่น — ผู้มี[[satipatthana-4 (สติปัฏฐาน 4)|สติปัฏฐาน 4)] ชื่อว่า “คลุกเคล้าด้วยธรรม” ไม่ใช่คลุกเคล้ากับโลก
- เอลกสูตร (ข้อ ๗๐๘–๗๑๑) — ภิกษุผู้มีสติปัฏฐาน 4 เปรียบดังแกะ (เอลกะ) ที่เดินทางอย่างระมัดระวัง ไม่ถูกหัวขโมยปล้น — สติปัฏฐาน 4 คือเครื่องป้องกันจิต
- อุตติยสูตร (ข้อ ๗๑๒–๗๑๖) — พระอุตติยะ ทูลถาม: “ด้วยเหตุเพียงเท่าไร โลกนี้จึงเต็มอยู่ด้วยชราและมรณะ?” → พระองค์ทรงตรัสว่าผู้ไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน 4 ย่อมไม่ก้าวพ้นชรามรณะ
- อรัญญสูตร (ข้อ ๗๑๗–๗๑๙) — ทรงยกย่องภิกษุผู้อยู่ป่า (อรัญญ) ที่เจริญสติปัฏฐาน 4 ว่าเป็น บุรุษอาชาไนย ที่ควรแก่การสักการะ ควรแก่สงฆ์
- สุทัตตสูตร (ข้อ ๗๒๐–๗๒๑) — อนาถบิณฑิกเศรษฐี (มีอีกชื่อว่าสุทัตตะ) ป่วยหนักได้รับคำสั่งสอนจากพระสารีบุตร: “อุบาสกผู้ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ย่อมไม่ตกนรก” — พระสารีบุตรบอกว่าสติปัฏฐาน 4 เป็นเครื่องน้อมจิตไปสู่นิพพาน
- ปาลิเลยยสูตร (ข้อ ๗๒๒) — ณ ปาลิเลยยกวัน — ทรงแสดงสติปัฏฐาน 4 โดยย่อ
- เอกธัมมสูตร (ข้อ ๗๒๓) — “ธรรมอันหนึ่ง ที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับ สงบระงับ รู้ยิ่ง ตรัสรู้ นิพพาน — คือ สติปัฏฐาน 4”
ความสำคัญ:
- เสทกสูตร 1–2 วางหลัก “รักษาตน = รักษาผู้อื่น” เป็นเหตุผลทางสังคมสำหรับการเจริญสติปัฏฐาน 4
- วรรคนี้เปิดด้วยนิยาม “เอกายนมรรค” ซึ่งเป็นนิยามที่ใช้ซ้ำตลอดสังยุต
- โยงต่อ: นาฬันทวรรค