สติปัฏฐานสังยุต — นาฬันทวรรค (วรรคที่ 2)

วรรคที่ 2 ของ สติปัฏฐานสังยุต (SN 47) — 10 สูตร แสดง ณ นาฬันทะ บ้าง สาวัตถี บ้าง เนื้อหาเด่น: ทรงแสดงว่าสติปัฏฐาน 4 เป็น “มหาปุริสธรรม” และเรื่องจุนทสูตรก่อนปรินิพพานของพระสารีบุตร

หมายเหตุ จุนทะในจุนทสูตร: ผู้กราบทูลข่าวการปรินิพพานของพระสารีบุตรในสูตรนี้คือ cunda-samanera (สามเณรจุนทะ) (น้องชายคนเล็กของพระสารีบุตร) — ยืนยันจากอรรถกถา (มมร ล.30) ว่า “พระเถระนี้เป็นน้องชายคนเล็กของพระธรรมเสนาบดี” — ไม่ใช่cunda (จุนทกัมมารบุตร) และไม่ใช่mahacunda (พระมหาจุนทะ)

• มหาปุริสสูตร (ข้อ ๗๒๔–๗๒๗) — ณ นาฬันทะ — พระสารีบุตรกราบทูลว่าสติปัฏฐาน 4 เป็น มหาปุริสธรรม (ธรรมของมหาบุรุษ) เพราะผู้เจริญสติปัฏฐาน 4 ชื่อว่าเป็นมหาบุรุษ — พระองค์ทรงรับรอง
• สิลายูปสูตร (ข้อ ๗๒๘–๗๓๐) — อุปมา หลักตอ (สิลายูปะ) ที่มั่นคง: ภิกษุผู้มีสติปัฏฐาน 4 เปรียบเหมือนหลักตอ ไม่หวั่นไหวแม้ลมแรงพัด — ไม่ถูกมารดึงออกจากอารมณ์กรรมฐาน
• เวฬุทวารสูตร (ข้อ ๗๓๑–๗๓๒) — ณ เวฬุทวาร — พราหมณ์และคหบดีทูลถามว่า “อะไรเป็นเหตุให้สัตว์บางพวกปรินิพพานในปัจจุบัน บางพวกยังต้องเวียนว่ายตายเกิด?” → ผู้เจริญสติปัฏฐาน 4 ย่อมปรินิพพานในปัจจุบัน ผู้ไม่เจริญ ย่อมไม่ปรินิพพาน
• อนนุสสุตสูตร (ข้อ ๗๓๓–๗๓๗) — ทรงตรัสว่าพระองค์ทรงตรัสรู้ สติปัฏฐาน 4 โดยลำพัง “โดยไม่เคยฟังมาก่อน” (อนนุสสุต) — เป็นหลักธรรมที่ค้นพบด้วยพระองค์เอง
• ทุกขสูตร (ข้อ ๗๓๘–๗๔๑) — ทรงแสดงว่า ผู้ไม่เจริญสติปัฏฐาน 4 ย่อม “ไม่ก้าวพ้นทุกข์” ผู้เจริญ ย่อม “ก้าวพ้นทุกข์” — กรอบทุกข์/พ้นทุกข์เป็นแกนของสูตรนี้
• ปริญญาสูตร (ข้อ ๗๔๒–๗๔๕) — “ภิกษุพึงเจริญสติปัฏฐาน 4 เพื่อ กำหนดรู้ทุกข์ ทั้งปวง” — ขยายความสัมพันธ์ระหว่างสติปัฏฐานกับอริยสัจ 4
• ภิกขุสูตร (ข้อ ๗๔๖–๗๕๐) — ภิกษุทูลถามว่าเจริญสติปัฏฐาน 4 อย่างไรจึงได้รับคำสรรเสริญ → ผู้เจริญสติปัฏฐาน 4 โดยอาศัยวิเวก-วิราคะ-นิโรธ น้อมไปในการสละ ชื่อว่าเจริญโดยชอบ
• จุนทสูตร (ข้อ ๗๕๑–๗๕๔) — cunda-samanera (สามเณรจุนทะ) (น้องชายพระสารีบุตร) กราบทูลข่าวว่าพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว แล้วนำบาตรจีวรมาถวาย — พระอานนท์กราบทูลต่อพระองค์ → ทรงตรัสว่า “ดวงอาทิตย์ดวงใหญ่อับแสงไปแล้ว” และว่า “อัตตทีปา วิหรถ” — “จงมีตนเป็นเกาะ อยู่อาศัย ด้วยสติปัฏฐาน 4 เป็นเกาะ เป็นสรณะ ไม่ใช้สิ่งอื่นเป็นสรณะ”
• อุตติยสูตร (ข้อ ๗๕๕–๗๕๙) — พระอุตติยะ กราบทูลว่า นิครนถ์ (นาฏบุตร) บัญญัติว่าตนรู้ธรรมทั้งปวง ฯ — พระองค์ทรงตรัสว่า ผู้เจริญสติปัฏฐาน 4 ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ — ไม่ทรงตรัสว่า “รู้ทุกอย่าง” แต่รู้ในสิ่งที่นำไปสู่การพ้นทุกข์
• นิครนถสูตร (ข้อ ๗๖๐–๗๖๖) — นิครนถ์นาฏบุตรอ้างว่าตนรู้-เห็นทุกอย่างด้วยปรีชาที่ไม่มีสิ่งปิดบัง และอยู่อย่างนั้นตลอดเวลา — ทรงตรัสว่า ทั้ง 4 ประการนั้น มีสิ่งอื่นดีกว่า คือสติปัฏฐาน 4 ซึ่งเป็นหนทางที่แท้จริง

ความสำคัญ:

• จุนทสูตรมีความสำคัญพิเศษ: เป็นบริบทหลังปรินิพพานของพระสารีบุตร ทรงใช้โอกาสนั้นย้ำ อัตตทีปา — “มีตนเป็นเกาะ” ด้วยสติปัฏฐาน 4
• นิครนถสูตรแสดงการโต้วาทะกับปรัชญาเชน (Jainism) — ทรงไม่ยืนยัน “รู้ทุกอย่าง” แต่ชี้ทางปฏิบัติที่แท้จริง
• โยงต่อ: วรรคที่ 3–5