อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ปฐมปัณณาสก์

อังคุตตรนิกาย — สัตตกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ (วรรคที่ ๑–๕)

เปิด สัตตกนิบาต (Sattakanipāta — ธรรมหมวด 7) แห่งอังคุตตรนิกาย ปฐมปัณณาสก์ครอบวรรค ๑–๕ (ข้อ ๑–๕๐) ส่วนใหญ่ตรัสที่สาวัตถี เชตวัน มีสูตรสำคัญหลายกลุ่ม ได้แก่ อริยทรัพย์ ๗ อนุสัย ๗ อปริหานิยธรรม ๗ (ทั้งฝ่ายบ้านเมืองและฝ่ายสงฆ์) รวมถึงโพชฌงค์ ๗

วรรค	ชื่อ	สูตรหลัก / สาระเด่น
๑	ธนวรรค (ข้อ ๑–๑๐)	อัปปิยสูตร (ธรรม ๗ ที่ทำให้ไม่เป็นที่รัก/เป็นที่รัก) · ปฐม-ทุติยพลสูตร · อริยทรัพย์ ๗ (ปฐม-ทุติยธนสูตร) · อุคคสูตร · สังโยชนสูตร
๒	อนุสยวรรค (ข้อ ๑๑–๑๘)	อนุสัย ๗ (ปฐม-ทุติยอนุสยสูตร) · กุลสูตร (ตระกูลควร/ไม่ควรเข้า) · ปุคคลสูตร · อุทกูปมสูตร · อนิจจ-ทุกข-อนัตตา-นิพพานสูตร
๓	วัชชีวรรค (ข้อ ๑๙–๒๘)	อปริหานิยธรรม ๗ ของแคว้นวัชชี (สารันททสูตร) · อปริหานิยธรรม ๗ ของภิกษุ (ภิกขุสูตร) · อปริหานิยธรรม ๗ แบบต่างๆ (โพชฌงค์ ๗, สัญญา ๗)
๔	เทวตาวรรค (ข้อ ๒๙–๔๐)	เทวดาทูลถวาย อปริหานิยธรรม ๗ สำหรับภิกษุ (อัปปมาทสูตร, หิรีมาสูตร ฯลฯ) รูปแบบซ้ำเนื้อหาหลายชุด
๕	มหายัญญวรรค (ข้อ ๔๑–๕๐)	วิญญาณฐิติ ๗ (จิตตสูตร) · ไฟ ๓ (อัคคิสูตร) · มหายัญ · มาตาสูตร (นันทมารดาอุบาสิกา)

เนื้อเด่น

• อริยทรัพย์ ๗ (ariya-dhana — ทรัพย์อันประเสริฐ, ข้อ ๕–๖ ปฐม-ทุติยธนสูตร): ทรัพย์ที่ประเสริฐกว่าทรัพย์ภายนอก ได้แก่ (๑) ศรัทธา — เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของพระตถาคต (๒) ศีล — เว้นจากปาณาติบาตจนถึงสุรา (๓) หิริ — ละอายต่อกายทุจริต-วจีทุจริต-มโนทุจริต (๔) โอตตัปปะ — สะดุ้งกลัวต่อทุจริตเหล่านั้น (๕) สุตะ — เป็นพหูสูต ทรงไว้ แทงตลอดด้วยทิฏฐิ (๖) จาคะ — บริจาค ยินดีในการให้ สละ (๗) ปัญญา — เห็นชอบในอริยะที่เป็นทางออกเพื่อสิ้นทุกข์; “บัณฑิตเรียกผู้นั้นว่าเป็นผู้ไม่ยากจน ชีวิตไม่เปล่า”

• อนุสัย ๗ (anusaya — กิเลสที่นอนเนื่อง, ข้อ ๑๑–๑๒ ปฐม-ทุติยอนุสยสูตร): (๑) กามราคะ — ความกำหนัดในกาม (๒) ปฏิฆะ — ความขัดเคือง (๓) ทิฏฐิ — ความเห็นผิด (๔) วิจิกิจฉา — ความลังเลสงสัย (๕) มานะ — ความถือตัว (๖) ภวราคะ — ความกำหนัดในภพ (๗) อวิชชา — ความไม่รู้; ภิกษุประพฤติพรหมจรรย์เพื่อละ-ตัดอนุสัยทั้ง ๗ นี้ เมื่อละได้หมดสิ้น ชื่อว่า “ตัณหาขาดแล้ว เพิกถอนสังโยชน์ได้แล้ว กระทำที่สุดทุกข์ได้แล้ว”; โยงกับ อนุสัย 7

• อปริหานิยธรรม ๗ ของแคว้นวัชชี (ข้อ ๑๙ สารันททสูตร — ตรัสแก่เจ้าลิจฉวีที่สารันทเจดีย์ใกล้กรุงเวสาลี): (๑) หมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ (๒) เมื่อประชุมก็พร้อมเพรียงประชุม เมื่อเลิกก็พร้อมเพรียงเลิก ช่วยกันทำกิจที่ควรทำ (๓) ไม่บัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติมั่นในธรรมของชาววัชชีครั้งโบราณ (๔) สักการะ เคารพ นับถือ บูชาท่านผู้ใหญ่ในแคว้นวัชชี และเชื่อฟังถ้อยคำของท่าน (๕) ไม่ข่มขืนบังคับปกครองหญิงในสกุล (๖) สักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจติยสถานทั้งภายในและภายนอก ไม่ลบล้างพลีกรรมที่ชอบธรรม (๗) ถวายอารักขา คุ้มครอง ป้องกันแก่พระอรหันต์ เพื่อให้ผู้ยังไม่มาพึงมา ผู้มาแล้วพึงอยู่สุข; ตรัสในบริบทที่ทรงทราบว่าพระเจ้าอชาตศัตรูกำลังคิดจะรุกราน — อปริหานิยธรรมเหล่านี้เป็นหลักประกันความมั่นคงของรัฐ

• อปริหานิยธรรม ๗ ของภิกษุสงฆ์ (ข้อ ๒๑ ภิกขุสูตร — ตรัสที่ภูเขาคิชฌกูฏ กรุงราชคฤห์): (๑) หมั่นประชุมกัน (๒) พร้อมเพรียงประชุม-เลิก-ทำกิจสงฆ์ (๓) ไม่บัญญัติสิ่งยังไม่บัญญัติ ไม่ถอนสิ่งบัญญัติแล้ว ประพฤติในสิกขาบทที่บัญญัติ (๔) สักการะ เคารพ บูชาพระเถระรัตตัญญู บวชมานาน เป็นสังฆบิดร สังฆปริณายก (๕) ไม่ลุอำนาจแห่งตัณหาที่เป็นเหตุให้เกิดอีก (๖) พอใจอยู่ในเสนาสนะป่า (๗) ตั้งความระลึกว่า เพื่อนพรหมจรรย์ผู้มีศีลที่ยังไม่มาพึงมา ที่มาแล้วพึงอยู่สุข; วัชชีวรรคยังมีอปริหานิยธรรม ๗ อีกหลายชุด ได้แก่ แบบโพชฌงค์ ๗ (ข้อ ๒๔ โพธิยสูตร) และแบบสัญญา ๗ (ข้อ ๒๕)

• เทวตาวรรค — อปริหานิยธรรม ๗ ที่เทวดาทูลถวาย (ข้อ ๒๙ อัปปมาทสูตร): เทวดาเข้าเฝ้าปฐมยามที่เชตวัน ทูลว่าธรรม ๗ ประการเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ ได้แก่ เคารพในพระศาสดา — พระธรรม — พระสงฆ์ — สิกขา — สมาธิ — ความไม่ประมาท — ปฏิสันถาร; “ย่อมมีในที่ใกล้นิพพานทีเดียว”; วรรคนี้ซ้ำรูปแบบนี้หลายสูตร

• วิญญาณฐิติ ๗ (viññāṇaṭṭhiti — ภูมิเป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณ, ข้อ ๔๑ จิตตสูตร): (๑) มนุษย์ เทวดากามาวจร วินิปาติกสัตว์บางพวก — กายต่างกัน สัญญาต่างกัน (๒) พรหมกายิกา (ปฐมฌาน) — กายต่างกัน สัญญาเดียวกัน (๓) อาภัสสระ (ทุติยฌาน) — กายเดียวกัน สัญญาต่างกัน (๔) สุภกิณหะ (ตติยฌาน) — กายเดียว สัญญาเดียวกัน (๕) อากาสานัญจายตนะ (๖) วิญญาณัญจายตนะ (๗) อากิญจัญญายตนะ; โยงกับ สัตตาวาส 9 และอรูปฌาน 4

ความสำคัญ: ธนวรรคและอนุสยวรรคกำหนดฐานสองด้านของการปฏิบัติ — สะสมอริยทรัพย์ / ตัดอนุสัยที่นอนเนื่อง; วัชชีวรรคเป็นหลักฐานสำคัญทางประวัติศาสตร์ว่าพระพุทธเจ้าทรงแสดงหลักการปกครองแก่เจ้าลิจฉวีก่อนที่แคว้นวัชชีจะถูกรุกราน และทรงนำหลักเดียวกันมาประยุกต์ใช้กับสงฆ์

โยงกับ: อนุสัย 7 · โพชฌงค์ 7 · อริยทรัพย์ 7 · วรรคนอกปัณณาสก์ · สาวัตถี · เวสาลี · พระพุทธเจ้า · อังคุตตรนิกาย