อังคุตตรนิกาย — ทุกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ (วรรคที่ 1–5)
เปิด ทุกนิบาต (ธรรมหมวด 2) แห่งอังคุตตรนิกาย — ส่วนแรกครอบ 5 วรรค รวม 50 สูตร (ข้อ ๒๔๗–๒๙๖) ส่วนใหญ่ตรัสที่สาวัตถี เชตวัน
| วรรค | สาระ (ธรรม 2 อย่าง) |
|---|---|
| 1 กัมมกรณวรรค (ข้อ ๒๔๗–๒๕๖) | โทษ 2 อย่าง · ความเพียร 2 · ธรรมเดือดร้อน/ไม่เดือดร้อน 2 · คุณธรรม 2 (ไม่สันโดษในกุศล+ไม่ย่อหย่อนในความเพียร) · สังโยชนิยธรรม/ความหน่าย · อหิริกะ-อโนตตัปปะ · [[hiri-ottappa (หิริโอตตัปปะ) |
| 2 อธิกรณวรรค (ข้อ ๒๕๗–๒๖๖) | พละ 2 (ปฏิสังขานพละ+ภาวนาพละ) · อธิกรณ์ 2 · ผู้กล่าวตู่ตถาคต/ไม่กล่าวตู่ · คติ 2 (นรก/เทวดา) · สมถะ-วิปัสสนา (วิชชาภาคิยธรรม) · เจโตวิมุตติ-ปัญญาวิมุตติ |
| 3 พาลวรรค (ข้อ ๒๖๗–๒๗๖) | พาล/บัณฑิต 2 จำพวก · คนกล่าวตู่-ไม่กล่าวตู่พระตถาคต · คติ 2 ของผู้มีการงานลามก/ไม่ลามก · ฐานที่ต้อนรับคนทุศีล/มีศีล · เหตุเสพเสนาสนะ 2 ประการ · สมถะ-วิปัสสนา (วิชชาภาคิยธรรม) |
| 4 สมจิตตวรรค (ข้อ ๒๗๗–๒๘๖) | ภูมิอสัตบุรุษ-สัตบุรุษ · มารดาบิดา · ทักขิไณยบุคคล 2 (เสขะ-อเสขะ) · ธรรม 2 ที่บัณฑิต/อสัตบุรุษเสพ · บุคคล 2 หาได้ยากในโลก |
| 5 ปริสวรรค (ข้อ ๒๘๗–๒๙๖) | บริษัท 2 (ตื้น-ลึก) · บริษัท 2 (แตกแยก-สามัคคี) · บริษัท 2 (ไม่มีอัครบุคคล-มีอัครบุคคล) · บริษัท 2 ประเภทต่างๆ |
เนื้อเด่น
- โทษ 2 (ข้อ ๒๔๗): โทษที่เป็นไปในปัจจุบัน (กรรมกรณ์จากราชา) และโทษที่เป็นไปในภพหน้า (วิบากทุจริต) — ผู้เห็นโทษทั้งสองย่อมงดกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต
- ความเพียร 2 หาได้ยาก (ข้อ ๒๔๘): ความเพียรของคฤหัสถ์เพื่อหาปัจจัย 4 vs ความเพียรของบรรพชิตเพื่อสละคืนอุปธิทั้งปวง — ความเพียรอย่างหลังเป็นเลิศ
- คุณธรรม 2 ของพระพุทธเจ้า (ข้อ ๒๕๑): ความไม่สันโดษในกุศลธรรม และ ความไม่ย่อหย่อนในความเพียร — ทั้งสองนี้คือเหตุที่พระองค์บรรลุโพธิญาณ; ทรงเล่าตั้งใจว่า “จะเหลือแต่หนัง เอ็น กระดูกก็ตามที จักไม่หยุดความเพียร”
- หิริ-โอตตัปปะ (ข้อ ๒๕๓–๒๕๕): อหิริกะ-อโนตตัปปะ = ธรรมฝ่ายดำ; หิริ-โอตตัปปะ = ธรรมฝ่ายขาวที่คุ้มครองโลก — ถ้าไม่มีสองอย่างนี้ โลกจะระคนกันเหมือนสัตว์เดรัจฉาน บัญญัติว่า “มารดา” “ป้า” “น้า” ก็ไม่มี
- พละ 2 (ข้อ ๒๕๗): ปฏิสังขานพละ (กำลังการพิจารณา — เห็นโทษทุจริต) vs ภาวนาพละ (กำลังภาวนา — ละราคะโทสะโมหะเด็ดขาด)
- สมถะ-วิปัสสนา (ข้อ ๒๗๕–๒๗๖): สมถะ → อบรมจิต → ละราคะ; วิปัสสนา → อบรมปัญญา → ละอวิชชา; ราคูปักกิเลสจิตหลุดพ้นไม่ได้, อวิชชูปักกิเลสปัญญาเจริญไม่ได้ → เจโตวิมุตติ/ปัญญาวิมุตติ
- มารดาบิดา = บุคคลที่ตอบแทนไม่ได้ง่าย (ข้อ ๒๗๘): แม้แบกบนบ่า 100 ปีก็ยังตอบแทนไม่พอ — ทางตอบแทนที่ถูกต้องคือนำมารดาบิดาให้ตั้งมั่นในศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา; อรรถกถาเรียกมารดาบิดาว่า “เป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตร”
- บุคคล 2 หาได้ยากในโลก (สมจิตตวรรค): กตัญญูกตเวที vs อกตัญญูอกตเวที — ภูมิสัตบุรุษ/อสัตบุรุษ
- บริษัท 2 (ข้อ ๒๘๗–๒๘๘): บริษัทตื้น (ภิกษุฟุ้งซ่าน ไม่สำรวม) vs บริษัทลึก (ดำรงสติ จิตตั้งมั่น สำรวมอินทรีย์); บริษัทแตกแยก vs บริษัทสามัคคี (“เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ”) — บริษัทลึก/สามัคคีเป็นเลิศ
ความสำคัญ: พระสูตรคุณธรรม 2 (ข้อ ๒๕๑) เป็นพุทธพจน์สำคัญ — พระองค์ทรงเป็นพยานตัวอย่างการไม่ย่อหย่อน; หิริ-โอตตัปปะ (ข้อ ๒๕๓–๒๕๕) ถือเป็น “โลกบาลธรรม” คุ้มครองสังคม; มารดาบิดาสูตร (ข้อ ๒๗๘) เป็นแหล่งอ้างอิงคลาสสิกเรื่องการตอบแทนพระคุณบิดามารดา โยงกับกตัญญูกตเวที และพรหมวิหาร
โยงกับ: สมถะ-วิปัสสนา · หิริโอตตัปปะ · ทาน · ทุกนิบาต ทุติย-ตติยปัณณาสก์ · ทุกนิบาต เปยยาลรวม